اصطلاحات صوفيان ( متن كامل رساله مرآت عشاق ) ( فارسى ) — الصفحة ١٥٦

حرف الزاء

زجاجه [ 5 ] : دلى را گويند كه از كدورات ملكات رديّه و هيآت صفات دنيّه صفا و جلا يافته باشد و درو استعداد اقتباس انوار معارف الهى از آفتاب تجلّى پديد آمده باشد كه آن نه از شرق عالم ارواح باشد و نه از غرب عالم اشباح .

زيتونه [ 6 ] : طور سرّى بود كه تجلّى آنجا سبب ظهور معارف حقيقى و تحقّق نشآت الهى گردد . شجرهء طيّبهء دل [ 7 ] در اين مقام به ضيا و نور قوّت قدسيّه و به روغن زيتونهء عين اليقين استناره يابد ، با وجود آنكه نه از شرق عالم عقل باشد و نه از غرب كشور حس « 1 » و جسم . چنانچه روغن زيتونهء دل عارف از كمال متابعت شجرهء طيّبهء نبوّت فروغ مىيابد بىآنكه از آتش قواى « 2 » قدسيّهء نبى به او شعاعى متعلق گردد : " يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ " [ 8 ] .

الحاصل ، زيتونه به قوّت ولايت اشارت باشد ، يعنى صفت ولايت در نبى و ولى به جايى انجامد كه ولى از نبى و نبى از ملك مقرّب مستغنى شود : " لى مع اللّه وقت لا يسعنى فيه ملك مقرّب و لا نبى مرسل " [ 9 ] . بلكه نبى از حيثيّت نبوّت كه مقتضاى حكم كثرت است ، به وجهى به ولى محتاج شود بلكه به صحبت اوليا مأمور و مجبور گردد : " وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا " [ 10 ] .

و حكايت حضرت موسى - عليه السّلام « 3 » - در كتب اخبار مذكور است و استنارهء شجرهء وادى ايمن مشهور است .

[ " مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ " ؛ آن مصباح واسطه‌اى كه ميان روح و دل است سر مىخوانند . فتيلهء آن چراغ ، صفاى دل است ، او را خفى مىخوانند .

زجاجهء دل سبب آن مصباح در نهايت نورانيّت است : " الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ " . روغن آن چراغ ، پرتو نور است . از شجرهء مباركهء روح كه نه شرقى و نه غربى است مىآيد : " يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ " ، اى لا وجوبيّة و لا امكانية بالترتيب . آن روغن چنان نورانيّت دارد كه نار محبّت الهى پيوسته به دو نزديك است كه بىچراغ روشنى دهد :

" يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ " .

هر آدمى اگرچه مصباح دل دارد و به نور روغن روح منوّر است ، ليكن آن نور حقيقى

( 1 ) . د : خس ( 2 ) . ب : بىآنك آرايش قواى ( 3 ) . ب : حضرت موسى و حضرت عليه السلام .