اقليم پارس ( فارسى ) — الصفحة ٥٢٤
مجملى از برخى آثار باستانى در خليج‌فارس
كشتيهاى انگليسى پرتقاليها را از جزيرهء مزبور بيرون راند و حكومت ايرانرا برانجا مجدّدا مستقر ساخت ويرانه‌هاى قلعه پرتقاليها كه معروف بقلعه مرنا بوده اكنون باقى و مشتمل برد و حياط بزرگ و تعدادى زيرزمينها و انبارها و چند آب‌انبار است كه در هركدام چند ستون ساخته بودند « 1 » .
اكنون مناسب مىبيند اشاره مختصرى هم به آثار باستانى جزيرهء بحرين نمايد :
در كتاب مفيدى كه آقاى دكتر غلامرضا تاجبخش تحت عنوان مسئلهء جزاير بحرين به زبان فرانسه تأليف و چاپ نموده‌اند
La Question ILES bahrein
چاپ پاريس 1960 ) ضمن بررسيهاى مختلف دربارهء بحرين مطالبى نيز دربارهء پيشينهء آثار تاريخى آنجا درج گرديده است از جمله مينويسند كه جزاير بحرين مهد تمدّن بسيار قديمى بوده سابقهء تمدّن آن به هزارهء چهارم پيش از ميلاد ميرسد - در نوشته‌هاى سومرى و آشورى و يونانى بنامهاى مختلف نيتوكى
Ni - Tuki
تيل وون
Tilvun
ديلوون
Dilvun
تيروس
Tyrus
تيلوس
Tylus
ارادوس
Aradus
ذكر شده است .
كشفيّات باستانشناسى نشان ميدهد كه از هزارهء سوّم پيش از ميلاد جامعهء متشكّلى در جزاير بحرين سكونت داشته‌اند ( ص 29 ) پس از فتح بابل بدست كورش كبير ( 539 پيش از ميلاد ) بحرين نيز كه تحت تسلّط بابل بود در حيطهء تصرّف پارس درآمد و چون ايجاد بحريّهء بازرگانى براى ايران ضرورت يافت جزاير بحرين پايگاه دريائى مهمّ ايران شد .
پس از پيروزى اسكندر بر ايران سلطهء ايران بر بحرين نيز خاتمه يافت و در آغاز برقرارى سلسلهء ساسانيان پادشاه بحرين بنام ساطيرون در قلعه‌اى مستقر شد و اردشير پس از فتح فارس قشونى به بحرين فرستاد و بعد از يكسال محاصره قلعه بتصرّف اردشير درآمد و گنجهاى پادشاه بحرين را بايران آوردند . . .
( 1 ) رسالهء نظرى بايران و خليج‌فارس ص 101