الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٦

باب چهارم از گفتار هفدهم از كتاب معالجات اندر آماس گرده و علاج آن

شود ، از نضج بازدارد ، از بهر آنكه نضج باعتدال حرارت بود و چون بافراط شود يا ماده را خشك گرداند يا بفسراند .

علامات آن ، اما علامت آماس گرم آنست كه اندر بيشتر وقتها تب لازم بود و اندر گرده گرانى و تمدّد باشد .

و اگر آماس اندر گوشت گرده باشد ، درد آراميده‌تر بود و اگر اندر غشا باشد خاصه نزديك معاليق او ، درد عظيم باشد ، پشت راست نتواند كرد و نتواند سرفيد .

و باشد كه باختلاط عقل ادا كند بسبب مشاركت غشا با دماغ و درد به چشم فروآيد .

و بول نخست سپيد باشد پس زرد و نارى شود ، اگر مدّتى سپيد بماند ، علامت آن باشد كه آماس صلب شود يا دبيله گردد و ريم كند .

در جمله بول سپيد و غليظ اندرين علت بدست و رسوب نيكو ، نشان سلامت است .

و هر گاه كه اندر گرده گرانى بىحد شود و بيمار پندارد كه چيزى گران در گردهء او آويختست ، علامت آن باشد كه دبيله گشت . و هرگاه كه سرما بلرزاند علامت سر كردن آماس باشد .

و اگر آماس اندر يك گرده بود هرگاه كه بيمار بر پهلوى ديگر خسبد آماس او پخته گردد و رنج باشد .

و اگر درد آن تا نزديك جگر برآيد ، آماس اندر گردهء راست بود ، از بهر آنكه گردهء راست بر بالاء گرده چپ است .

و اگر درد بسوى مثانه فرودهد ، آماس اندر گردهء چپ باشد .

و اگر آماس صفرايى بود ، تب گرم ، و تشنگى و سوزش غالب‌تر بود و بول اندك اندك آيد و زودازود و بسوزاند .

و اندر آماس خونى اين علامتها آهسته‌تر باشد .

و اگر آماس سر كند و بمثانه اندر گشايد و ريم هموار و سپيد باشد و گنده نباشد ، اميد سلامت باشد .

و اگر خون و ريم آميخته باشد بدتر باشد .

و اگر ريم بجانب روده ميل كند ، بد باشد و اين دو گونه باشد :

يكى آنكه طبيعت همچنانكه مادهء ذات الجنب را باستخوانهاء پهلوها دفع كند و به ظاهر افكند ، اين ماده را همچنان بجانب روده دفع كند .

دوم آنكه ماده از گرده بجگر بازآيد و از جگر بجانب ماساريقا و از ماساريقا بروده بازآيد .

و باشد نيز كه اندر فضاء شكم دفع شود و اين همه بد بود و ببايد شكافت .

و علامت آماس سرد بلغمى گرانى پشت است و تهبّج اندر چشم و روى ، و بول سپيد و غليظ .

و علامت صلب شدن آماس آنست كه گرانى او كمتر از بلغمى بود و بول اندك بود و بسبزى گرايد ، و پشت راست نتواند كرد و سرينها و زانوها لاغر شود .

و باشد كه بسبب آماس و ضعيفى قوتهاء گرده ، آب از خون جدا نشود