الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ٤٧٥
باب اوّل از گفتار پانزدهم از كتاب معالجات اندر اسباب تولد كرمان و انواع آن
معلوم شدست كه هيچ ماده از صورتى خالى نيست و آفريدگار جلّ و علا هر مادهء را تمام‌ترين صورتى كه آن را تواند بود ارزانى داشتست .
و مادّه كرمان رطوبتى است عفن ، و صورتى كه آن را تواند بود ، حيوانى خسيس است چون كرم و مگس و پشه و مانند آن .
و اين صورت كه اندرين ماده پوشيده شدست رحمت آفريدگار تبارك و تعالى و مصلحت حيوانات شريفست ، از بهر آنكه عفونات ، مشاكل اجسام حيوان خسيس است و بعضى از آن ، غذا و مدد مادهء ايشان است .
و هوا كه مردم و ديگر حيوانات بدم زدن مىگيرند ، بدان سبب از عفونتها پاك مىشود .
و امّا سبب تولّد حيوانات خسيس ، حرارت ضعيف است كه رطوبت غليظ را نتوانند پزانيد ، آن را تباه كند و از آن تباهى چنين مادهء تولد كند كه چنين صورتى را شايد .
و اسباب سابقه ، طعامهاى غليظ است و ناگواريدن آن و ميوه‌هاء خام و شير و جغرات ، و بر امتلا جماع كردن و اندر گرمابه رفتن و مانند اين حركتها كردن .
و انواع كرم كه اندر رودها تولّد كند چهار است :
يكى كرم درازست كه اندر امعاء دقاق پديد آيد .
نوع دوم گرد بود و كوتاه .
نوع سيم پهن و كوتاه و آن را حبّ القرع گويند ، اين هر دو نوع اندر رودهء اعور و قولون پديد آيد .
نوع چهارم كرم خردست كه اندر رودهء مستقيم افتد و پيوسته با ثفل بيرون مىآيد ، بدين سبب همه را خرد بينند .
و اگر بعضى بماند و بزرگ شود ، مضرّت آن عظيم بود از بهر آنكه مادهء ايشان عفن‌تر و تباه‌تر بود .
و كرم دراز بعدد يكى بود يا دو يا سه و بيش ازين نبود .
و حب القرع بسيار بود و درهم پيوسته باشد و اندر غشاى باشد چون خريطهء هركدام متحرك شود از ديگران جدا شود و از مردم جدا گردد ، اگر مردم بتقاضاء حاجت بنشينند و اگرنه .
و علاج حب القرع و كرمان خرد دشوارتر بود از بهر آنكه دارو دير بايشان رسد و قوت دارو ضعيف شده باشد .
و اگر خداوند حبّ القرع را تب آيد يا خداوندان كرمان دراز را ، اعراض آن تب منكر بود ، از بهر آنكه كرمان را غذا بازبماند و كرمان بطلب غذا و بسبب حارت تب اندر حركت آيند و رودها را مزيدن گيرند و بخار ايشان بدماغ برآيد ، منش گشتن خيزد و چيزى برنيايد ، بيمار بىقرار شود .
و اگر از بيمار اندر تب ، تيز گرمى بيرون آيد ، نشان آن بود كه طبيعت ماده را دفع مىكند ، خاصّه اگر در انحطاط بيمارى بود .
و اگر كرمى