الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٤
باب دوم از جزو سوم از گفتار پنجم از كتاب معالجات اندر درد دندان و علاج آن
علامات آن علامتهاء سوء المزاج و علامتهاء مادتها اندر همه بابها يكى باشد ، هر جاى بازگفتن دراز گردد .
امّا اگر دندان كند شود يا آماس گيرد ، يا خورده شود ، يا رنگ بگرداند ، نشان آن باشد كه ماده اندر گوهر دندانست .
و اگر درد اندر يك نيمهء فك و ردهء دندان باشد و حس ضربان همى يابد ، ماده اندر عصبها باشد كه بدندان پيوستست .
و سبب حسّ ضربان ، حركت شريانست كه به دو نزديكست و به بيخ او پيوستست .
و اگر ماده رقيق باشد ، منفعت دارو زود پديد آيد ، و اگر غليظ باشد درد با گرانى باشد ، و منفعت دارو دشوار پديد آيد .
و اگر ماده بادناك باشد ، درد خلنده و با تمدّد باشد و از جاى بجاى مىگردد .
و اگر ماده اندر گوهر دندان باشد ، چون دندان بركنند درد زايل شود .
و اگر اندر عصب باشد ، هم ممكن است كه زايل شود ، از بهر آنكه جاى بر ماده ، فراخ گردد .
و اگر ماده اندر گوشت بن دندان باشد ، بدانچه بركنند ، درد زايل نشود .
علاج آن ، اگر درد بمشاركت دماغ باشد ، نخست باستفراغ مشغول بايد بود ، بفصد يا باسهال .
و مسهل چون اقراص بنفشه دهند ، و حبّ ايارج و حبّ قوقايا ، و حبّ شبيار .
و نخست به آب گرم و سرد بيازمايند ، اگر به آب سرد ساكن مىشود ، فصد كنند .
و به سركه و گلاب مضمضه كنند و برگ مورد تر اندر سركه بپزند ، و زيتون اندر آب عنب الثعلب ، و حبّ الآس اندر سركه بپزند و بدان مضمضه كنند .
و رگ زير زفان با چهار رگ بزنند ، يا ديوچه كه بتازى العلق گويند برافكنند ، يا زير زنخدان حجامت كنند .
و عاقرقرحا و اندكى كافور اندر بن دندان كنند .
و اگر از درد بىطاقت شود ، فلونيا برنهند يا افيون اندر روغن گل بپزند و پنبه‌پارهء بدان چرب كنند و بر دندان نهند .
و اگر به آب گرم ساكن شود ، تكميد كنند بگاورس و نمك گرم .
و تخم باديان بخايند ؛ و عاقرقرحا و پوذنه و سعتر و زرنباد و گلنار و شحم حنظل اندر سركه بجوشانند و بدان مضمضه كنند .
و سجزينا و ترياق اربعه بخورند و اندر بن دندان نهند .
و اگر دندان كاواك باشد ، سجزينا و ترياق بزرگ و ترياق اربعه و شونيز بريان كرده و به سركه سوده اندر كاواكى نهند و عاقرقرحا كوفته و با بيرزد سرشته اندر نهند .
و اگر اندر بن