الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٨

باب پنجم از گفتار چهارم از كتاب معالجات اندر علت زكام و نزله

گرم است و بدان سبب تريها را فزون از آن بخويشتن كشد كه بتواند گواريد ، تا بدان سبب فزونيهاء بسيار اندر دماغ گرد آيد .

و از وجهى ديگر هر عضوى كه در وى نوعى سوء المزاج افتاد ، ضعيفى اندر وى حادث گردد كه بدان سبب از هضم فزونيها باز ماند .

بدين دو وجه فزونى بسيار گرد آيد و قوت دافعه آن را دفع كند ، زكام و نزله تولد كند .

سبب دوم ، سوء المزاج سردست ، و بدان سبب هر رطوبتى كه آنجا رسد غليظ گردد و اندر وى بماند ، اگر دافعه آن را دفع كرد ، زكام تولّد كند و اگر ضعيف باشد و آنجا بماند سكته و صرع و سبات و مانند آن .

و سبب زكام بيرونى هم دو نوع است :

يكى آنست كه حرارت آفتاب ، حرارت گرمابه و آتش ، رطوبتها را كه اندر دماغ باشد بجنباند و بمنفذ بينى و حلق فرو افكند .

و هواء خانهء گرم كه هواء بيرونى اندر وى گذر نيابد و بوى مشك و جندبيذستر و مانند آن همين كند .

سبب دوم ، آنست كه اندر حركت رياضت و اندر گرمابه و مانند آن مسام گشاده شود و رطوبتها بگدازد ، و ناگاه سر برهنه كند و هواء سرد به دو رسد ، مسام بسته شود و رطوبتهاء گداخته كه اندر سر باشد ببينى و حلق فرود آيد .

فصد بسيار تن را متخلخل و مستعد تولد زكام كند .

و خداوند دماغ تر را زكام بيشتر افتد ، از بهر آنكه از هضم تريها عاجزتر باشد .

و خفتن بروز اندر زمستان زكام آرد ، از بهر آنكه بخارها اندر خواب بيشتر آيد و خواب روز خواب فزونى باشد اندر زمستان و بدان سبب ترى دماغ آرد .

و ميوهاء تر بسيار خوردن اندر زمستان خاصه خربزه ، زكام را تازه كند .

و روغن بسيار به كار داشتن و ماليدن اندر زمستان و تابستان زكام آرد ، و تب نزلهء سرد را بپزاند .

و هر گاه كه از پس باد جنوب باد شمال آيد ، نزله بسيار آيد .

و هر گاه كه تابستان سخت گرم نباشد و تيرماه بارانها بسيار آيد ، اندر زمستان آينده نزله بسيار افتد .

و اندر هواء جنوبى نزله بسيار افتد ، از بهر آنكه جنوب ، دماغ را ممتلى كند .

بقراط مىگويد : اكثر من يصيبه النّوازل لا يصيبه الطّحال ، يعنى هر كه را نزله بسيار افتد از علّت سپرز ايمن باشد .