الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ١٧٢

باب پانزدهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر آماسها

از نوعى از اخلاط ، و حرارت غريزى چندان قوت ندارد كه آن را تحليل كند ، لكن بجنباند و از وى بادى و بخارى تولد كند .

اگر ماده امتلا لطيف‌تر يا كمتر باشد ، اندامها يازيدن سازد و بتازى تمطّى گويند .

و اگر بسيارتر يا غليظتر باشد و به حركت تمطى دفع نشود ، الم اعيا تولد كند ، و اگر اين ماده حركت كند ، اعياء تمددى و قروحى باشد .

نوع پانزدهم ، المى سوزاننده و بتازى لذع گويند ، سبب آن خلطى گرم يا تيز باشد ، اندر آن عضو . و الله اعلم .

باب چهاردهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر سببها كه اندامها را از جاء خويش بيرون آرد

باب چهاردهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر سببها كه اندامها را از جاء خويش بيرون آرد

اين سببها چهار نوع است :

يكى ، كشيده شدن رباط و عصب عضوى است بسبب اعتمادى كه بر آن عضو كرده شود اندر سقطه و آسيبى و مانند آن .

دوم ، رطوبتى لزج كه عضوى را از جاى خويش بلغزاند .

سيم ، ماده غليظ كه اندر مفصلى بماند و جاى بر عضو تنگ كند و سر استخوان عضو ديگر را از مفصل بيرون آرد . چنان كه اندر نقرسهاء بلغمى عسر افتد .

چهارم ، ماده بد كه گوهر رباطى يا عصبى را تباه كند ، چنان كه اندر علت جذام افتد .

باب پانزدهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر آماسها

باب پانزدهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر آماسها

سبب آماس ، دو جنس است ، يكى ماده و ديگر هيأت اندامها . اما آنچه از جهت ماده است ، فزونى ماده ناطبيعى باشد اندر عضوى . و آنچه از جهت هيأت اندامها باشد هفت نوع است :

يكى ، آنك گوهر عضو ، فضله‌پذير باشد و از بهر اين كار آفريده باشد و طبيعت او قبول اخلاط باشد ، چون پوست كه همه باقيها و فضلها روى به دو دارد ، چون عرق و شوخ ، و بخار خالص كه بمسام بيرون آيد و بخار دخانى كه ماده موى است ، و چون ماده بثرها و ريشها .

دوم ، آنك گوهر عضو ، نرم و متخلخل باشد و بدان سبب زبون اندامهاء ديگر باشد و فضلهاى بد ، به دو آيد ، چون گوشت نرم كه از پس گوش است و چون گوشت بغل دست و بغل ران .

سيم ، آنك عضوى كوچك باشد و در وى گنج ماده بسيار نباشد ، بدان سبب زود آماس گيرد .

چهارم ، يا عضو