الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — الصفحة ١٦٧

باب يازدهم از گفتار دوازدهم از بخش اول اندر اسباب ضعيفى اندامها

درهم بافته شدست ، چنان كه هريك آنجا كه مىبايد و چنان كه مىبايد ، نهاده آمده است .

و فعلهاء اندامها ، به بافتگى و نهاد آن و قوت آن حاصل مىگردد ، و هرگاه كه بافتگى آن سست گردد ، ضعف مطلق پديد آيد ، و حال قوت آن عضو و حال قوت ليفهاء عصبهاء آن عضو ، همچون حال قوت جامه گردد كه از سپيدى و شستن و داشتن ، سست گردد و اين سستى را بتازى تهلهل گويند . ضعف مطلق اينست .

اما تفصيل آنست كه بدانى كه ضعف ، پنج نوع است :

يكى ، آنكه گوهر عضوى ضعيف گردد .

و دوم ، آنكه روح ضعيف گردد .

سوم ، آنكه قوتى ضعيف گردد .

چهارم ، آنكه آفرينش گوهر عضو نازك باشد .

پنجم ، آنكه اندر عضوى مرض باشد از امراض تركيب .

اما سبب ضعف گوهر عضو ، سوء المزاج باشد ، خاصه سوء المزاج سرد كه حس عضو را باطل كند و بتازى آن را خدر خوانند ، از بهر آنكه عضو همچون خفته‌يى گردد .

و سوء المزاج گرم نيز مزاج عضو را و روح را ضعيف كند .

و سوء المزاج خشك ، منفذها را فراز هم آرد و راه قوتها بدان سبب بسته شود .

و سوء المزاج تر اندامها را نرم كند و از نرمى تولد سستى كند .

و هرگاه كه سوء المزاج تر با ماده باشد ، سدّه كند و منفذهاء قوتها بدان سبب بسته گردد و ضعف حاصل گردد .

و سبب ضعف روح يا سوء المزاج باشد يا تحليل بسيار و انواع استفراغها .

و از وجهى ديگر هرگاه كه اسباب ضعف شمرده شود ، انواع آن بسيارست ، چون سوء المزاج و تباهى هوا و تباهى آب و تباهى غذا و بويهاء ناخوش كه آسيب آن بروح آيد .

و بخارهاء آب ايستاده و تباه شده و دودها و بخارهاء زهرناك كه اندر هوا آميخته گردد ، و دردهاء صعب .

و از دردها ، درد معده و دردها كه در همسايگى دل باشد ، اثر بيشتر كند .

و ضعيفى فم معده ، سخت مؤثر است و ضعف آن سبب ضعف همه تن باشد ، از بهر آنكه خداوند ضعف فم معده سخت ضجر باشد و از اندك سببى دل و دماغ او از حال بشود ، و اندر همه انواع بيماريها و تبها همه سببهاء ضعف است .

و گشادن آب اندر استسقا به يك بار ، و خون بسيار بيرون كردن ، و همچنين شكافتن دبيله بزرگ و ريم بسيار به يك بار بيرون كردن ، از اسباب ضعف است .