استرآبادنامه ( سه سفرنامه ، وقفنامه وسرگذشت ) ( فارسى ) — الصفحة ٠.٧
يادداشت بر چاپ سوم
يادداشت بر چاپ سوم
يادداشت بر چاپ سوم
نكته‌اى كه بايد درين چاپ افزود اطلاعى است كه دربارهء ترجمهء سفرنامهء لوات انگليسى به دستم آمده است و آن مأخوذ است از نسخه‌اى از آن سفرنامه كه در اختيار آقاى دكتر سيف الله وحيدنياست . از آن نسخه بر مىآيد كه نام مترجم رحيم است ( مجلهء خاطرات سال 1358 شمارهء دوم صفحه 108 - 109 ) .
اما مشهورتر نسخهء سفرنامهء مذكور است كه به خط خود ميرزا رحيم فرزانه در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران به شمارهء 4910 نگاه‌دارى مىشود . ( فهرست آنجا ص 14011 ) . به احتمال قريب به يقين اين رحيم كسى نمىتواند باشد ، بجز فرزند علينقى حكيم الممالك كه ناصر الدين شاه در سفر فرنگ او را ديده بود و گفته بود جوان فرزانه‌اى است و لفظ « فرزانه » بر نام او اطلاق شد . رحيم در انگلستان درس خوانده بود و چون بر ايران آمد به مترجمى زبان انگليسى مشغول شد . از جمله كارهاى او ترجمهء كتاب تاريخ قاجار تأليف مارخام انگليسى است و من آن كتاب را به چاپ رسانيده‌ام و در مقدمهء آن شرح حال او را آوردام . كتاب مذكور به نام تاريخ ايران در دورهء قاجار دوبار به چاپ رسيده است . ( بار دوم 1367 ) .
تهران بيست و ششم مرداد 1379 ايرج افشار