استرآبادنامه ( سه سفرنامه ، وقفنامه وسرگذشت ) ( فارسى ) — الصفحة ١٩٧

مطلب دويم تعيين وضع جغرافيايى مملكت از استر آباد به شاهرود

روز بعد از سمت غربى كوه از درّهء چشمه از راه سخت بغلهء كوه پايين رفتيم تا آنكه به جادّهء رباط تيجير رسيديم و از آنجا به قريهء تاش رفتيم . ماژور نايبر در راپورت خود نوشته بود كه تاش معادن زغال سنگ دارد . من به تفحّص اين معادن رفتم . در نيم فرسنگى تاش در سمت شمال رودخانه‌اى كه از كوه شاهوار جارى است اين معادن شروع مىشود . در ابتدا به واسطهء زلزله و خرابى كوه يك رگ معدن زغال سنگ نمايان شده است و اهالى تاش مطّلع گشته‌اند . بيست سال قبل روس‌ها به خيال اين بودند كه اين معادن را به اذن دولت ايران كار كنند و زغال را براى سوخت كشتىهاى بخار به ساحل بحر خزر برند . بعد از آنكه معلوم شد سوخت نفط از سوخت زغال سنگ بهتر است و صرفهء كلّى دارد روس‌ها از اين خيال صرف نظر كردند . من گفتم زمين را نيم ذرع حفر كردند و سنگ زغال در آوردند و چوب خشك آتش كرده سنگ زغال را در بالاى آن گذارديم دود كرد و نسوخت . زغال اين معدن از قسم زغالى است كه در حوالى قريهء شاه كوه بالا يافت مىشود و دور نيست كه اين معادن را اگر چند ذرع حفر كنند زغال خوب / 260 / بيرون بيايد . من به كدخداى تاش گفتم كه براى سوخت حمّام و سوخت آهنگرى و آهك‌پزى از اين زغال ببرند . امّا مشكل كه به كار بخورد .

منزل ديگر از تاش به قريهء شاه كوه بالا رفتيم . راه از كوه‌هاى جنوبى بالا رفتيم و خيلى دشوار بود تا آنكه به يك زمين مسطّح رسيديم . در عرض راه بعضى جاها سرو كوهى و درختهاى جنگلى كهن دارد و هوا مثل هواى خشك شاهرود نيست . قدرى مرطوب است . قريهء شاه كوه بالا دو هزار و هفتصد ذرع از سطح دريا ارتفاع دارد و در بالاى رودخانه‌اى كه از وسط درّه مىگذرد واقع شده . قريب هفتاد خانوار جمعيّت دارد . در زمستان هواى آنجا بشدّت سرد است و در اين سال سنهء 1298 هجرى از شدّت سرما زراعت هيچ عمل نيامده بود . هيزم و زغال بايد از راه دور به آنجا حمل نمايند . در اين اواخر در ميان گلّه و رمه رعاياى شاه كوه بالا ناخوشى افتاده و بدين واسطه ضرر كلّى به ايشان وارد آمده است و على هذا اكثر از آنها به حوالى استر آباد رفته‌اند .

از قريهء شاه كوه بالا به درّه چهار باغ رفتيم و از آنجا از كوه لاره صعود نموده از يك راهى كه سه هزار ذرع ارتفاع داشت داخل درّهء زيارت شديم . در ابتداى اين درّه اطراف سنگ آهكى و خشك است و لكن راه قدرى پايين مىرود . در محلّى كه دوهزار و پانصد