گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٧٧
امر پنجم : بذر صفات در نهاد انسان
لكن اين استعدادها رفته رفته به وسيله افعال و تربيت‌ها و امثال آن شكوفا مىشود . اگر تربيت و افعال خارجى با آن بذرها و استعدادهاى توافق و همگونى داشت ، سبب مىشود كه ملكات و صفات زودتر شكوفا شده و اگر تربيت و افعال خارجى بر خلاف و متضاد با آنها باشد ، قهراً آن ملكات را مىميراند و زير پرده قرار مىدهد .
در علوم جديد نيز تصريح شده كه ژن‌ها و كرومزوم‌هايى كه در سلول‌هاى اوليه انسان و در اسپرم و اوول هست ، حامل وراثت هستند . و ما در اين‌جا لازم نيست ادعا كنيم همه صفات موروثى است ، بلكه قدر مسلم مقدارى از اخلاق و صفات موروثى است . و اين طور نيست كه انسان در آغاز از همه ملكات خالى است و به اصطلاح ، لا به شرط محض بود و بعداً به وسيله تربيت به شرط شىء شود .
گذشته از اين كه اين نظريه از نظر علوم جديده مردود است و روايات نيز آن را رد مىنمايد ، اين معنا از ائمه اطهار عليهم السلام و از امام صادق عليه السلام روايت شده كه : « منه موهوبى و منه كسبى ؛ برخى از اخلاق و صفات در وجود و نهاد انسانى وجود دارد و بعضى كسبى است و بايد با تلاش آن را به دست آورد » .
از آيات نيز اين معنا استفاده مىشود :
« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ » ؛
بگو : هر كس بر حسب ساختار [ روانى و بدنى ] خود عمل مىكند .
اعمال انسان از ملكات فطرى ( شاكله به معناى فطرت و طبيعت است ) او نشات مىگيرد . و :
« فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا » ؛
فطرتى خدايى كه خداوند مردم را برآن آفريده است .
و آيات و روايات ديگرى نيز هست كه بر اين مطلب دلالت دارد ، ولى ما فعلًا در اين‌جا درصدد بيان تمام آنها نيستيم ، ولى فى الجمله مسلم است كه انسان بدواً خالى