گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٠١

19 . اخلاق اسلامى ( عقل و خرد )

نعمت‌هايى كه برشمرديم ، امّهات و اصول نعم الهى است . در اين ميان ، نعمتى كه داخل در همه اين نعم و بلكه برتر ، و بالاتر از آنهاست ، عقل است . به يارى اين نعمت است كه آدمى مىتواند وجود خود را در عالم هستى حفظ كند . دانش به سبب همين نعمت در انسان تحقق مىپذيرد . به سبب عقل است كه ايمان در انسان پديدار مىگردد و به طور كلى تحصيل ايمان براى كسى كه عقل ندارد ، غير ممكن و يا حداقل غير نافع است . اخلاق حسنه و نيكو نيز در سايه اين نعمت بزرگ الهى در انسان تجلى مىيابد .

در مباحث گذشته روايتى عجيب ، پر معنا و مجمل را از كتاب « العقل و الجهل » اصول الكافى بيان كرديم . اين روايت از امام باقر عليه السلام بود و حضرت در آن ، به اين نكته اشاره فرموده است كه وقتى خداوند براى اولين بار عقل را آفريد ، خطاب به او فرمود :

« اقبال كن » ، عقل اقبال نمود . و آن گاه فرمود : « ادبار كن » ، عقل روى گردانيد . در آن هنگام بود كه خداوند فرمود : به عزت و جلالم سوگند موجودى بالاتر از تو نيافريدم .

حضرت باقر عليه السلام پس از ذكر اين مطلب ، به چهار اثر از آثار عقل اشاره مىكند :

1 . امر پروردگارى متوجه عقل است ؛

2 . نهى خداوند در دنيا توجه به عقل دارد ؛

3 . ثواب و پاداش خير از آنِ عقل است ؛

4 . عقاب و پاداش شر متعلق به عقل است .

فهم اين روايت ، به گونه‌اى كه از ظاهر آن هويداست ، نياز به دقت و تأمل دارد و نكته اول ، در اين است كه متوجه شويم معناى اقبال و ادبار چيست ؟ براى اين دو واژه معانى مختلف نقل شده است ؛ اما با درج جمله‌اى كه از اين روايت حذف شده ، به حسب ظاهر تا حدّى مفهوم روايت روشن مىشود .

خداوند متعال نمىفرمايد كه اى عقل ، به من روى بياور و يا به من پشت كن .

متعلق اقبال و ادبار چيز ديگرى است : « اقبل بكلّ ما تدرك انّه حسن » و « ادبر بكلّ ما تدرك انّه قبيح » .

اى عقل ، به آنچه درك مىكنى كه نيكوست ، اقبال كن و روى آور و افكار و عقايد