كنز العرفان في فقه القرآن (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣١٣
بحث دوّم : پيرامون مسائلى چند
« و مردم را دعوت عمومى به حج كن تا پياده يا سوار بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دور ( به سوى خانهء خدا ) بيايند تا شاهد منافع گوناگون خويش باشند ، و نام خدا را در ايّام معيّنى بر چهارپايانى كه به آنها روزى داده است ( هنگام قربانى كردن ) ببرند ( و هنگامى كه قربانى كرديد ) از گوشت آنها بخوريد و بينواى فقير را نيز اطعام نماييد و بعد از آن بايد آلودگىها را از خود بر طرف سازند و به نذرهاى خود وفا كند و بر گرد خانه عتيق كعبه طواف نمايند » .
برخى از فقهاء گفته‌اند كه خطاب « اذّن . . . دعوت كن » متوجّه ابراهيم ( عليه السّلام ) است . ابن عبّاس گفته است ، ابراهيم ( عليه السّلام ) در مقام ابراهيم يا سر كوه ابو قبيس ايستاده بود و انگشت در گوشش گذارد ، صدا زد و گفت : اى مردم ! دعوت پروردگارتان را اجابت كنيد و با تلبيهء « لبّيك اللّهم لبّيك . . . » گفتن حتّى افرادى كه در پشت پدران و رحم مادران بودند ، پاسخ گفتند .
حسن وجبايى گفته‌اند كه خطاب مزبور براى رسول گرامى اسلام ( ص ) بود .
همچنين از امام صادق ( عليه السّلام ) روايت شده است كه فرمود : « رسول خدا ( ص ) ده سال در مدينه اقامت گزيد و به حج نرفت و وقتى كه آيهء مذكور نازل گرديد ، به جارچى خود ، دستور داد كه مردم را براى حج ، دعوت نمايد . افراد كثيرى از عرب و غير عرب و اكثر ثروتمندان اهل مدينه گردهم آمدند . و در 26 ذىقعده از مدينه بيرون گرديد و چون به مسجد شجره رسيدند ، هنگام زوال بود رسول خدا ( ص ) با نيّت حجّ قران « 1 » غسل نمود و بعد از خواندن نماز ظهر و عصر متوجّه مكّه شده و مناسك حجة الوداع را به جاى آورد » . ( دنبالهء حديث خواهد بود ) .
در اينجا چند حكم قابل يادآورى است :
1 - « يَأْتُوكَ رِجالًا » اين جمله جواب براى امر « و أذّن . . . » است و مجزوم مىباشد ؛ يعنى : « مردم را دعوت كن براى حج ، تا نزد شما بيايند » « رجال » جمع راجل است ، مانند قيام كه جمع قائم است ، به معناى پياده‌روى است ( پياده نزد تو بيايند ) . « وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ » : « ضامر » به معناى « حيوان لاغر » است ؛ يعنى : بر هر شتر و يا شتر ماده‌اى كه در طول سفر ، ضعيف و لاغر مىشود . « عَلى كُلِّ ضامِرٍ » بر « رجالا » عطف شده
( 1 ) . حجّ قرآن براى كسانى است كه نزديك مكّه هستند و فرقش با حجّ افراد آنست كه بايد قربانى را همراه خود داشته باشند و با محرم شدن قربانى را علامت‌گذارى نمايند ( مترجم )