مجموعه رسائل در شرح احاديثى از كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٥٣٥

مأمور

فرمود كه : « مجمل بدان كه امرى است ميان دو امر ، نه جبر است و نه تفويض » .

و حضرت صادق عليه السلام آن را به يكى از دو وجه كه گذشت بيان فرمود .

و در افعال عباد چنان است كه چون ابوحنيفه و ابن ابى ليلى به‌عرض حضرت كاظم عليه السلام رسانيدند كه : افعال عباد از عباد است يا از ربّ العباد ، يا از عباد و ربّ العباد باهم ؟ حضرت فرمود :

لم يخل أفعالنا التي تذمّ بها * إحدى ثلاث معان ، حين نأيتها

إمّا تفرّد ربّنا بصنعتها ، * فيسقط الذمّ عنّا حين ننشئها

أو كان يشركنا فيها فيلحقه * ما سوف يلحقنا من الإثم ما فيها

أو لم يكن لإلهنا في جنايتها * دخل فما الذنب إلّاذنب جانيها « 1 »

و اگر اين سخن تفويض باشد ، تفويض منفى در حديث « أمر بين أمرين » نباشد ؛ چه اين تفويض ، تفويض فاعليّت است و تفويض منفى تفويض فاعل است .

لمؤلّفه :

گفتى عمل از خدا بود يا بنده ؟ * من بندهء هر لعل لب گويندهء

گويم عمل از بنده و ليكن به قضا * خاموش كه جوينده بود يابنده

پس در افعال عباد به اين مجمل و در قدر به آن مجمل اكتفا كن و در عمل خود را قوّه خير و شرّ هر دو انكار و مايهء كفر و ايمان و طاعت و عصيان مىشمار و چون هيچ يك از اينها بى مرجّح به حصول نمىپيوندد و محال است كه به وجود آيد ، لهذا دايم خود را به تحصيل مرجّح خير و تعطيل مرجّح شرّ بدار تا هر يك از فعل خير و ترك شرّ اگر مقدّر شده باشد توقّفى نداشته باشد و اگر مقدّر نشده باشد تأسّفى نداشته باشد .

و در اين حال اين آيه در حقّ تو و امثال تو منزل كه : « لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ » « 2 » نه امثال اين به قصور متّصف كه به جهت اخلال در وظايف ، هميشه از خير دور و به شرّ نزديك و دايم متأسّف مىباشد .


( 1 ) . الاحتجاج ، ج 2 ، ص 388 . ( 2 ) . حديد ( 57 ) : 23 .