مجموعه رسائل در شرح احاديثى از كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٧٢

معادن

شد و علما گفته‌اند كه : قضا و قدر به چند معنى وارد شده است :

اوّل : به معنى خلق ، كما فى قوله تعالى : « فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ » ؛ « 1 » أي فخلقهنّ .

و قوله جلّ وعلا : « وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها » ؛ « 2 » أي خَلَقها ؛ و اين در جميع موجودات نتواند بود ؛ چه به دليل ثابت شد كه افعال عباد به خلق و ايجاد خداى تعالى نيست .

دوم : به معنى ايجاب و الزام غير عقلى ، كما في قوله تعالى : « وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ » ، « 3 » وقوله : « قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ » ؛ « 4 » أي ألزمناه ؛ و اين معنى نيز عامّ نتواند بود ، بلكه مخصوص واجبات است .

سيّم : به معنى اعلام ، كقوله تعالى : « وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ » « 5 » و قوله : « إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ » ؛ « 6 » أي أعلمنا بذلك ، وكتبنا في اللّوح المحفوظ ، و اين معنى صحيح است در جميع حوادث ، خواه افعال عباد و خواه غير آن .

مؤلّف گويد كه : اينها همه حقّ است و قبولش لازم و ردّش غير جايز و همچنين است اينكه محقّق طوسى - طاب ثراه القدّوسي - حديث حضرت امير المؤمنين عليه السلام را بعد از انصراف از صفّين مؤيّد آورده و وجه تأييد ظاهر است .

و منكر كه فاضل قوشچى باشد مكابر است ؛ زيرا كه اشاره به معنى اوّل است قول سائل در اين حديث كه : « وكيف لم نكن في شيء من حالاتنا مكرهين ، ولا إليه مضطرّين ، وكان بالقضاء والقدر مسيرنا ومنقلبنا ومنصرفنا » ؛ « 7 » و اشاره به معنى دوم است آنجا كه سائل گفت :

پس قضا و قدرى كه به آن سفر ما واقع شد چيست ؟ حضرت فرمود : « الامر من اللَّه الحكيم ، ثمّ تلى هذه الآية : « وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا » « 8 » . « 9 »

( 1 ) . فصلت ( 41 ) : 12 . ( 2 ) . فصلت ( 41 ) : 10 . ( 3 ) . إسراء ( 17 ) : 23 . ( 4 ) . واقعه ( 56 ) : 60 . ( 5 ) . إسراء ( 17 ) : 4 . ( 6 ) . حجر ( 15 ) : 60 . ( 7 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 155 ، باب الجبر والتفويض . . . ، ح 1 . ( 8 ) . إسراء ( 17 ) : 23 . ( 9 ) . التوحيد ، ص 381 ، باب القضاء والقدر . . . ، ذيل ح 28 . و در مصدر به جاى « الحكيم » ، « والحكم » دارد .