مجموعه رسائل در شرح احاديثى از كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٤٧

فصل دوم : در ذكر مذهب صوفيّه

ور نه بكمال ذاتى از عالميان * فرد است و غنى چنان كه خود كرده بيان

و أيضاً در جاى ديگر گفته :

اى صاحب عقل و دانش و بينش و هُش * از نسبت افعال به خود باش خمش

نيكو مثلى شنو مكن روى تُرُش * ثبّت العرش اوّلًا ثمّ انْقُش

و ديگران نيز گفته‌اند :

در كون و مكان ، فاعل مختار يكيست * دارندهء وارندهء اطوار يكيست

از رودن عقل گر برون آرى سر * روشن شودت كين همه انوار يكيست

و گاهى گويند : چنانچه نى از خود تهى شده و هر چه از صوت به وى مضاف است از نغمات و الحان ، في الحقيقه صادر از صاحب وى است نه از وى ، همچنين واصلان نيز بالكلّيه از وجود خود خالى شده‌اند . هر چه بديشان منسوب است ، از افعال و اخلاق و اوصاف كمالات حضرت حقّ است كه در ايشان ظاهر شده و ايشان را مرتبهء مظهريّت پيش نى و به اين مناسبت اينكه كلمهء « نى » در بعضى معانى به‌معنى نفى است نيز نفى وجود خود كرده‌اند و به‌عدم اصلى خود بازگشته‌اند ؛ گاهى خود را تشبيه به نى كنند و گويند : « ما چه ناييم و نوا در ما زتو است » .

ملّا حسين كاشفى در رشحهء دوم از نهر ثالث ، از عين اوّل ، از كتاب انتخاب انتخاب مثنوى « 1 » گويد :

بدان‌كه جبر چهار است :

جبر جزئى : و آن ضدّ اختيار است و سالك را در بدايت حال يقين بايد دانست كه نفس او را اختيارى هست كه امر و نهى و وعد و وعيد بر آن متفرّع است كه : إنَّ النفسَ لأمّارةٌ بالسوء و امير بىاختيار نباشد و اگر چه حقيقةً ايشان مجبورند ، امّا از مجبوريّت خود آگاهى ندارند .

و جبر تيقّن : و آن در مرتبهء توحيد افعال است .

و جبر تخلّق : و آن در مقام توحيد صفات است و متوسّطان در اين مرتبه

( 1 ) . لب لباب معنوى ، حسن بن على واعظ كاشفى بيهقى سبزوارى ( د 910 ق ) .