مجموعه رسائل در شرح احاديثى از كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٣٨

رشحات

سزد گر ز حيرت برآريم دَم * كه مختار هستيم و مجبور هم

و ديگر گفته‌اند :

چون ماهى ضعيف كه افتد درآب شد * در عين اختيار مرا اختيار نيست

و أيضاً گويند :

در ميان موج دريا تخته بندم كرده‌اى * باز مىگويى كه دامن تر مكن هشيار باش

و أيضاً :

گناه گر چه نبود اختيار ما حافظ * تو در طريق ادب بكوش و گو گناه منست

چنان كه حضرت آدم عليه السلام چنين گفت : مثنوى :

گفت آدم كه ظَلَمنا أنفُسَنا * او زفعل حق نبد غافل چو ما

فعل حق را از ادب پنهان كرد * ز آن گنه بر خوردن او برنخورد

بعد توبه گفتش اى آدم نه * من آفريدم در تو اين جرم و محن

نى به‌تقدير و قضاى من بدان * چون به‌وقت عذر كردى آن نهان

گفت ترسيدم ادب نگذاشتم * گفت من هم پاس آنت داشتم

و أيضاً رباعى :

نصيب ما به‌خرابات كرده است إله * در اين ميانه بگو زاهدا مرا چه گناه

كسى كه جام ميش در ازل نصيب افتاد * چرا به‌حشر كنند اين گناه از او در خواه

و لهذا وجوب سقوط عقاب را با توبه ، عقلى مىدانند و مىگويند :

عاصى اندر خواب لفظ توبه نتواند شنيد * گر بداند عشق بازيهاى عفوش باگناه

و از ابدى بودن عقاب كفّار در نار استبعاد مىنمايند ، بلكه مُجازات وارده در شرع را از مَجازات مىشمارند .

آخوند فيض در كتاب علم اليقين آورده كه گويند :

قد قامَ الدليل العقلي على أنّ الباري - عزّوجلّ - لا ينفعه الطاعات ، ولا يضرّه المخالفات ، وأنّ كلّ شيء جار بقضائه وقدره ، وأنّ الخلق مجبورون في