فلسفه و اسرار حج (فارسى) — الصفحة ١٦٨
فصل بيست و يكم : حج آزمايش بزرگ الهى
گردانيد و آن رادر دشوارترين نقاط زمين كه سنگستان است و از جهت كلوخ بسيار و عدم صلاحيت براى كشت‌زار پست‌ترين جاى زمين ، و تنگ‌ترين دره براى زندگانى و دشوارترين محل از حيث كمبود آب است ، بنا نهاد ، و آن را ميان كوه‌هاى ناهموار و ريگزار و چشمه‌هاى كم آب ، و آبادىهاى پراكنده ، و از يكديگر دور افتاده ، و مكان‌هايى كه به واسطهء ريگ‌هاى فراوان و كوه‌هاى سخت فقط مختصر اثرى از سيل و بارش آسمان را دارا است و از آب و گياه در آن نشانه‌اى نيست ، قرارداد ، و بدين جهت نه اشتر آنجا فربه مىشود و نه گاو و نه گوسفند و نه اسب و استر .
پس خداوند جهان ، آدم و فرزندان او را فرمود كه به سوى آن متوجه گردند .
خانهء كعبه محل رفت و آمد براى سود بردن در سفرهايشان و مقصدى براى بار اندازى امتعه و كالاى آنان گرديد . و ميوه‌هاى دلها « 1 »
به سوى آن خانه مشتاق مىگردد .
از بيابان‌هاى بىآب و گياه متصل به يكديگر و دور از آبادى و جزيره‌هاى درياها كه بر اثر احاطهء درياها از زمين جدا شده و از بلندىهاى دره‌ها سراشيب ( يعنى از ميان كوه‌هاى دورافتاده با سختى بسيار كوچ كرده ) به سوى آن خانه مىشتابند ،
( 1 ) . ميوهء دل سويداى دل است و در اين كلام استعاره لطيفه است كه در توضيح كلمات آن حضرت بيان خواهد شد .