معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى) — الصفحة ٤٩٤
كبر
حاكم و راغب روايت كرده‌اند ؛ يعنى كبر از آن خداوند است و آن قيموميّت وى بر اشياء و بسط حاكميّت وى بر مخلوقات است ، چون او خالق آنها و ميراننده و زنده‌كنندهء آنها و بر همه چيره و غالب است : وَ لَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ « 1 » .
شريكى ندارد و در تصرّف و تدبير منازعى ندارد ، و از نامهاى او متكبّر است كه هيچ مخلوقى از مخلوقاتش در صفات و افعال با او شريك نيست . هر كسى در خود ، احساس تكبّر كند ، گويى در آفرينش و تكوين و ملك و تقدير با خداوند به نزاع برخاسته و گويى ادّعاى ربوبيّت و عزّت نموده ؛ حال آن كه ، تمامى عزّت از آن خداوند است . احساس كبر و مبتلا شدن به آن ، نوعى شرك آشكار است كه با وجود آن ، توبه پذيرفته نمىشود : إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ « 2 » .
راغب چه خوب اشاره كرد كه گفت : « كبر و تكبّر و استكبار به هم نزديكند . » يعنى داراى يك اصل لغوى است و معانى آن به هم نزديك است ، به گونه‌اى كه در اصل باهم متحدّند ، تا معناى واحدى داشته باشند . از اين رو ، ترجيح داديم كه هر كلمه را در حوزهء خاصش جدا نسازيم . آن‌گاه راغب به تعريف هريك مىپردازد و مىگويد : « كبر ، حالتى است خاصّ انسان كه از إعجاب به نفس ناشى مىشود ؛ يعنى انسان خودش را از ديگرى برتر ببيند .
بزرگترين تكبّر هم ، تكبّر بر خداوند است ، به‌واسطهء نپذيرفتن حق و تسليم نشدن در عبادت .
و استكبار بر دو گونه است : 1 - انسان بخواهد بزرگ باشد ؛ البتّه جايى كه واجب باشد ، پسنديده است . 2 - خود را بزرگ وانمود كند و چيزى را ظاهر كند ؛ و حال آن كه چنين نيست ، و اين ناپسند است . در اين باره در قرآن چنين آمده است : أَبى وَ اسْتَكْبَرَ « 3 » ؛ أَ فَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ « 4 » ؛ اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ « 5 » ؛ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ « 6 » ؛ إِنَّ
( 1 ) - جاثيه ( 45 ) آيهء 37 : و در آسمانها و زمين ، بزرگى از آن اوست ؛ و اوست شكست‌ناپذير سنجيده‌كار . ( 2 ) - لقمان ( 31 ) آيهء 13 : به راستى ، شرك ستمى بزرگ است . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 34 : سرباز زد و كبر ورزيد . ( 4 ) - همان ، آيهء 87 : پس چرا هرگاه پيامبرى چيزى را كه خوشايند شما نبود برايتان آورد ، كبر ورزيديد ؟ ( 5 ) - فاطر ( 35 ) آيهء 43 : [ انگيزهء ] اين كارشان فقط گردنكشى در [ روى ] زمين است . ( 6 ) - احقاف ( 46 ) آيهء 20 : امروز به ناحق در زمين سركشى مىنموديد .