مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش ) — الصفحة ٣٤٥
كسانى كه از بنو اسماعيل قبل از همه بت‌پرستى را قبول كردند
از قبايلى كه به جمادات پرستش مىكردند يكى هم قبيله حمدان است كه در ارض حمدان ساكن بودند . حمدان كه بر وزن سگبان است اسم قبيله‌اى بوده ، افراد اين قبيله در صحراى حمدان « 1 » ركز خيام نموده و تا ظهور نور نبوت به يعوق نام صنمى كه در قريهء حيوان گذاشته شده بود پرستش مىنمودند .
از اشخاصى كه تبديل ديانت خويش نمودند يكى هم ذو الكلاع حميرى است .
ذو الكلاع در محل حمير نام كه در ارض يمن كائن است ساكن بوده و صنمى را كه به نسر ناميده مىشد عبادت مىنمودند . حمير به وزن درهم اسم محل مشهورى است كه در جانب غربى صنعاى يمن واقع است . كافّهء اهالى اين موقع و سكنهء عموم نواحى آن به نسر نام صنمى كه در موقع بلخ نام مركوز و موضوع بود ستايش و عبادت مىكردند ، مثل اينكه اهل يمن و حميريان به نسر پرستش مىكردند به رثام نام بتخانه‌اى نيز كه در صنعاى يمن واقع است آمد و شد مىنمودند .
الحاصل هر قبيله و جماعتى از قبايل عرب در مقر خود و مخصوصا هريك در خيمه‌ها و خانه‌هاى خويش هريك صنمى گذاشته و هرگاه مسافر مىشدند در اياب و ذهاب آنها را زيارت مىكردند . اگر مىخواستند به محلى بروند اصنام را زيارت و در معاودت نيز قبل از همه به بتخانه عزيمت نموده عرض تذلّل و افتقار مىكردند و تا اين اصنام را مس نمىكردند به خانه‌هاى خود نمىرفتند .
در آن زمان فترت نشان بعضى از قريشيان به هبل نام بتى كه عمرو بن لحى از ارض بلقا آورده و در درون كعبه ركز نموده بود عبادت مىكردند و كسانى هم كه آنها را مىديدند به بتهاى اساف و نائله كه در ميانهء كعبهء معظّمه و نزديك بئر زمزم مركوز بود عبادت كرده و براى آنان قربانيها ذبح مىكردند .
صنم اساف كه در نزد بئر زمزم بود از طوايف جراهمه پسريغى و على قول پسريعلى و به روايتى پسر بغا و يا عمرو بوده ؛ و نائله نيز از اقوام قطورا دختر ديك و يا دختر زيد بن جرهم و على قول دختر سهيل و يا ذئب و يا اينكه دختر عمرو بن ذئب بوده است .
( 1 ) . متن : همه دان .