مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش ) — الصفحة ١٠٢
اسباب ظهور امراض در مكّه
اسباب ظهور امراض در مكّه
اسباب ظهور امراض در مكّه
در اوايل حجّاجى كه با محمل شام مىآمدند روى چاهائى كه در راه عمره است و حجّاج محمل مصر نيز در مقابل موقع شيخ محمود نام ركز خيام نموده در مدت اقامتشان مزخرفات گوسفندانى را كه قربان مىكردند همان‌طور گذاشته و نمىپوشانيدند و لاشه‌هاى شتر و اسب و ساير حيوانات را كه بواسطهء خستگى راه تلف مىشدند در ميان چادرها به همان حالت مىگذاشتند و اكثر كسانى كه در مراجعت از عرفات كه براى رمى جمرات به منا نازل مىشدند مزخرفات قربانها را در مقابل چادر گذاشته و كسانى هم كه عوض گوسفند ، بز قربان مىكردند جسد آنها را تماما در محلّى كه بريده بودند گذارده و اجساد شترانى را هم كه در عقب جمرهء بزرگ نحر كرده بودند در محلّ ذبح مىگذاشتند ، از مزخرفات [ آنها ] ، راه عمره و ساحهء شيخ محمود كه در ميان چادرها ترك مىشد و از مزبله‌هائى كه در ميان كوچه‌هاى محلّات [ جمع ] بود طورى عفونت حاصل مىگرديد كه اكثر اوقات عابرين از رايحهء كريههء آنها عاجز و ناچار مىماندند و اكثر كسانى كه در داخل خيام مقيم بودند به ناخوشيهاى صداع مفرط و بهم‌خوردگى دل و انقلاب مزاج مبتلا مىگشتند .
در منا از اجساد حيوانات مذبوح كه در ميان چادرها ترك مىشد عفونتى حاصل مىگرديد كه به وصف نمىآيد . حجّاج بيچاره در آن‌چنان جاى گرم و در ميان تعفّن فوق الطّاقه سه روز تمام معذّب بوده ، در ظرف اين مدت هيچ‌وقت از حالت استفراغ و خوف هلاكت آسوده نبودند . به تصوّر اينكه در آن جاى كدر فرسا حجّاجى را كه براى اكمال نسك حجّ سه روز متواليا اقامت دارند از مخاطرات مضرّهء ملحوظه مستخلص سازند ، در مقابل چادر هركس چاهى كنده شده و حجّاج را قدغن شد كه مزخرفات قربانهائى را كه مىكشتند به آن حفره‌ها القا كنند . ولى اين تدابير حسنه در نزد حجّاجى كه از اجناس مختلفه بودند تكليف ما لا يطاق ديده شده و مىگفتند ماها كه در اين مكان بطور دوام اقامت نخواهيم نمود .
عاقبة الامر معلوم شد كه مرض حما و حالت قى و صداع و اين قسم امراض از عدم