مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — الصفحة ٤١٨

9 : روح فرهنگ اسلام

بنابراين وجود مكان يا بعد براى خدا مورد انكار نيست ، بلكه بايد نوعى مكان براى خدا قايل شويم كه درخور مقام مطلق او باشد .

از اين مسأله كه بگذريم قابل ذكر است كه سه نوع مكان يا بعد وجود دارد ؛ به اين شرح :

1 . مكان اجسام مادى ؛

2 . مكان موجودات فناناپذير ؛

3 . مكان خدا .

مكان اجسام مادى نيز به سه نوع تقسيم مىشود :

اولًا مكان اجسام ثقيل كه آن را به بعد يا فضا تعبير مىكنيم . در اين مكان ، حركت و جنبش وقت مىگيرد و اجسام هر يك جاى خودشان را اشغال مىكنند ، و هر نقل و انتقالى با مقاومت مواجه مىشود .

ثانياً مكان اجسام لطيف ، يعنى هوا و صوت . در اين مكان نيز اجسام با يكديگر تعارض دارند و حركاتشان با مقياس زمان اندازه‌گيرى مىشود ولى معلوم است كه اين زمان با زمان مربوط به اجسام ثقيل فرق دارد .

اگر بخواهيم لوله‌اى را از هوا پر كنيم ، بايد هوايى را كه قبلًا داخل آن لوله بوده است خارج كنيم . به اين ترتيب ملاحظه مىشود كه زمان مربوط به امواج صوت در حقيقت نسبت به زمان اجسام ثقيل ناچيز شمرده مىشود .

ثالثاً مكان نور ، نور آفتاب سريع و آنى به دورترين نقاط كرهء زمين مىرسد ، بنابراين مىتوان گفت كه بر اثر سرعت سير نور و صدا ، زمان به صفر تقليل مىيابد . در اين صورت واضح است كه مكان نور با مكان هوا و صورت فرق دارد . توضيح بيشتر اين‌كه روشنايى نور يك شمع ، در يك اتاق به همهء اطراف آن پخش مىشود ، بدون اين‌كه در