مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — الصفحة ٢٤١
در اروپا
ماه شركت كرد و رجال بزرگ اسلامى كه در آن كنگره حضور داشتند ، نبوغ فكرى او را ستودند . مرحوم علويه پاشا دربارهء جلوهء شخصيت اقبال در كنفرانس اسلامى مزبور شرح مفصلى مرقوم داشته و روى يك قسمت از بيانات وى بحث مفصلى مىكند و مىگويد :
« اقبال در ضمن اولين خطابه‌اى كه ايراد كرد بصيرت و تعمق و افق وسيع ادراك و دريافت خودش را از احاطه به معارف اسلامى نشان داد و حديثى را از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرد كه تا آن تاريخ نشنيده بودم و آن حديث اين است كه فرمود :
« انا حظكم بين الانبيا و انتم حظى بين الامم » . « 1 »
آن‌گاه ضمن تشريح اين معنى ، با توجّه به اين همه انحطاط و تأخر مسلمين ، همهء نمايندگان را سرافكنده و شرمنده ساخت » .
آقاى سيّد ضياءالدين طباطبايى دبير كل همان كنفرانس روزى مىفرمود : « چون مرحوم اقبال قادر به تكلم به زبان عربى نبود و به انگليسى نطق مىكرد ، من نطق او را به زبان عربى نقل مىكردم و مخصوصاً در ترجمهء سه بيت فارسى وى كه خلاصهء خطابهء تاريخى ، طارق‌بن‌زياد ، سردار مسلمان و فاتح اندلس بود ، قدرى دچار زحمت شدم ، آن‌جاكه مىگويد :
طارق چو بر كنارهء اندلس سفينه سوخت * گفتند كار تو زنگاه خرد خطاست !
دوريم از سواد وطن باز چون رسيم * ترك سبب ز روى شريعت كجا رواست ؟
( 1 ) . يعنى در ميان پيغمبران ، من به سهم شما افتادم و در ميان ملل جهان ، شما مسلمان‌ها به سهم من افتاده‌ايد .