شرح كفاية الأصول (ويرايش جديد) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٠.١٣٥
[ 3 . لزوم قدر جامع على القولين ]
توجه به اينكه اين طرز استعمالات با مسامحات عرفى ، در اذهان عرف مرتكز است كمكم ذهن با اين استعمال ، انس پيدا مىكند و بدون نياز به قرينه هم در اين موارد استعمال مىشود .
سؤال : منشأ اين انس ذهن چيست ؟
جواب : منشأ آن يكى از دو امر زير است :
1 . يا مشابهت در صورت است ؛ از آنجا كه اين معجون يا مصنوع فاقد بعض اجزاء با آن معجون و مركب كامل و تام ، در صورت و شكل ظاهرى همانند مىباشند اين امر سبب انس ذهن مى گردد .
2 . يا مشاركت در اثر است ؛ از آنجا كه معجون ناقص ، عمدهء آثار معجون كامل را دارد ، عرف با مسامحه ، بر ناقص ، اسم كامل را اطلاق مىكند . « 1 »
اين بود وضع اسامى معاجين كه روز اول در خصوص معجون كامل حقيقت شدند ، سپس با مسامحه در ناقص هم حقيقتاً استعمال شدند .
حال در باب الفاظ عبادات هم مطلب از اين قرار است ، يعنى اعمىها هم قبول دارند كه در روز اول وضع ، شارع مقدس ، الفاظ عبادات را براى خصوص عبادت صحيح - آن هم صحيح اعلائى يعنى جامع جميع اجزاء و شرايط - اسمگذارى كرد ؛ ولى بعدها خود شارع و مسلمانان اين الفاظ را در عمل فاقد بعض اجزاء هم بهكار بردند و حقيقتاً هم اطلاق كردند ؛ منتها به يكى از دو طريق زير :
الف ) از باب حقيقت ادعائيه سكاكى ، كه عبادت ناقص را به منزله عبادت كامل فرض كرده و بهدنبالش اسم عبادت را بر كامل ادعائى اطلاق كنيم .
ب ) از باب حقيقت مصطلح ، كه پس از دو يا سه يا چند بار كه لفظ صلوة در عمل ناقص استعمال شد كمكم انس ذهنى مىآيد و بدون رسيدن به درجهء كثرت و شهرتِ استعمال ، حقيقت مىشود ، كه منشأ آن دو امر است :
1 . مشابهت در صورت ؛ در نمازهاى فاسد و بدون سوره ، مشابهتِ در صورت وجود دارد و در بعض مراتب صحيحه نيز مشابهت با جامع جميع اجزاء است .
2 . مشاركت در اثر ؛ در نمازهاى صحيح ، ولو شباهت صورى نباشد ولى شراكت تأثيرى هست كه همه در يك اثر شركت دارند و بالمسامحه نام يكى بر ديگرى اطلاق مىشود .
نتيجه : اگر چه الفاظ عبادات روز اول براى خصوص صحيح و كامل و تام ، اسمگذارى شدند ولى
( 1 ) . البته امكان دارد در يك معجون ناقصى هر دو امر باشد ؛ يعنى هم مشابهت در صورت و هم مشاركت در اثر . به همين جهت است كه در عبارت فرموده : « المشابه له صورة و المشارك . . . » كه با واو جمع آورده نه با أو .