شرح مكاسب (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٠٣

[ 4 - ] خريد و فروش روغن نجس

فعليه‌اى نيست چون جاهل است بلكه از اين باب كه عالم در قبال خداوند مسئوليتى دارد كه آنچه را مىداند به ديگران منتقل كند و اين احكام نسل اندر نسل به آيندگان منتقل شود تا در مدت كوتاهى به وادى فراموشى سپرده نشود . و در حقيقت عالم حجّتى الهى است و از طرف خداوند احكام الهى را به مردم و جامعه تبليغ مىكند تا بر همگان اتمام حجت شده ، و زمينه اطاعت و معصيت در آنها پديد آيد . و چون احكام اسلام براى هميشه است مرتّبا بايد بيان و بازگو شود تا دامنهء قيامت استمرار يابد .

2 - جهل به موضوع : مىداند كه در لباس نجس ، مكان غصبى و . . . نبايد نماز خواند ولى جاهل به موضوع است به جهل مركب : خيال مىكند كه مكان مباح و لباس طاهر است ولى اشتباه مىكند و يا جهل بسيط كه شاك در غصبيت و طهارت و . . . است ، يا مىداند كه طعام نجس را نبايد خورد ولى نمىداند كه فلان طعام پاك است يا نه ؟ يا خيال مىكند كه پاك است و مىخورد ، در اينجا ديگر سكوت حرام نيست و اعلام واجب نيست .

خلاصه اينكه : فعل الشخص :

1 - علت تامهء صدور حرام از غير باشد « حرام » .

2 - سبب يا مقتضى « حرام » .

3 - شرط .

از قبيل ايجاد داعى باشد « حرام »

يا ايجاد شرط ديگر « سيأتى »

4 - عدم المانع .

حرمت فعليه باشد « سكوت حرام »

حرمت فعليّه نباشد : [ حق الناس ، حق الله . ]

[ حق الناس ] :