صافى در شرح كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٣

8 . اوضاع علمى و فرهنگى قزوين در عصر ملّا خليل

عباس اول عليه مدارس فلسفى در قزوين حاصل شد ، اخباريه توانست در زير سايه شمشير صفويان به پيروزى در مقابل فلاسفه دست يابد .

قدرت آنان پس از ظهور محمّدامين استرآبادى متوفى سال 1033 ق كه دعايم اخباريه را استوار كرد ، در عصر ملّا خليلا قزوينى ( اخبارى تندرو ) متوفى سال 1089 ق به اوج خود رسيد . به طورى كه شهر قزوين عملًا به دو قسمت شرقى و غربى تقسيم شد .

فاصلهء بين اين دو قسمت ، رودخانهء بازار بود كه در قسمت شرق آن پيروان اصوليه سكونت داشتند و در قسمت غربى اخباريه زندگى مىكردند .

در اين زمان جمود فكرى و تعصب اعمى ، حتى بر فضلا و متدينين اخباريّه حكم‌فرما شده بود و طلاب علوم دينى آنان متجاهر به تعصب و جهل بودند ، بگونه‌اى كه هرگاه مىخواستند مؤلفات و كتب اصوليين را به دست گيرند ، آن را با دستمال حمل مىكردند تا دست آنان با جلد خشك كتاب ، تماس نداشته باشد و نجس نگردد .

اخباريّه ، علماى اصوليين را به علماى ماوراءالنهر لقب داده بودند و اين اسم و لقب ، به معناى كافر و ملحد و مهدور الدم بود .

اجتماع اخباريّه از دو طبقهء ارباب و رعيّت تشكيل يافته بود . در بين مردم عوام ، جهل و اعتقاد به خرافات و مغيبات آنچنان حاكم بود كه هرگاه شخصى از آنان مريض مىشد ، از طريق طِبّ دعايى سعى در معالجه داشتند و هرگز به عقاقير طبّى و درمان از طريق دارو عمل نمىكردند .

حمله به اموال و كشتار اصوليين بعنوان يك امر عادى در ميان آنان رواج داشت .

اين حالت ، در قزوين حكم فرما بود تا اين كه در حدود سال 1165 ق شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق ( م 1184 ق ) از علماى مشهور اخباريه وارد قزوين شد .

او در به دو ورود ، مورد استقبال گرم اخباريّه قرار گرفت و در قسمت غربى قزوين بين انصار و طرفداران و پيروان خود منزل كرد .

پس از ورود او به قزوين ، علماى خاندان آل طالقانى كه رهبرى مذهبى اصوليين