صافى در شرح كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٧٤

[ حديث ] پنجم

الخَيْشُوم ( به فتح خاء بانقطه و سكون ياء دونقطه در پايين و ضمّ شين بانقطه ) :

منتهاى بينى كه دماغ است .

الحَيْزُوم ( به فتح حاء بىنقطه و سكون ياء دونقطه در پايين و ضمّ زاء بانقطه ) : اسب تَنگ « 1 » بسته كه براى جنگ مهيّا باشد ؛ و مراد اين جا ، زبان معركه‌گيرِ ثناگوى حُلم است .

فَدَقَّ « 2 » اين جا ، اشارت است به دو آيت سورهء انبيا : « لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ » « 3 » .

يعنى : پس قِسم اوّل كه قصد حكم از روى ظن و جدال دارد ، آزار كننده است .

جدال كننده است . متصدّى است گفتگو را در مجالس مردانِ خود به ذكر يك يك از آيات بيّنات محكمات و تحسين خيال‌هاى پوچ خود و امثال خود در تأويل آنها . به تحقيق پوشيده خود را به لباس فروتنى ، و درون ، خالى شده از ترس عذاب الهى . پس كوفت اللَّه تعالى در سورهء انبيا به سبب اين گفتگو ، دماغ او را . بريد به سبب آن ، زبان معركه‌گير او را .

اصل : « وَصَاحِبُ الاسْتِطَالَةِ وَالْخَتْلِ ذُو خِبٍّ وَمَلَقٍ ، يَسْتَطِيلُ عَلى مِثْلِهِ مِنْ أَشْبَاهِهِ ، وَيَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِيَاءِ مِنْ دُونِهِ ، فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ ، وَلِدِينِهِ حَاطِمٌ ، فَأَعْمَى اللَّهُ عَلى هذَا خَبَرَهُ ، وَقَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ » .

شرح : الخِبّ ( به كسر خاء بانقطه و تشديد باء يك‌نقطه ) : شورش دريا ؛ و اين جا استعاره شده براى ناهموارى در سخن و مانند آن .

مِثْله ، عبارت است از هم‌پايهء او در علم ، تقريباً يا تحقيقاً .

مِنْ در اوّل و دوم ، تبعيضيّه است .

أَشْبَاهِهِ ( به فتح همزه ) عبارت است از همدينان او كه شيعهء اماميّه‌اند .

( 1 ) . تَنگ : تسمه يا نوار پهن كه به كمر اسب يا الاغ مىبندند . ( 2 ) . « ظ » : + / تا . ( 3 ) . انبياء ( 21 ) : 73 .