صافى در شرح كافى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٧

[ حديث ] دوازدهم

الْقُلُوبَ تَزِيغُ وَتَعُودُ إِلى عَمَاهَا وَرَدَاهَا » .

شرح : مراد به قومِ صالح ، « اولُوا الألْباب » است در قول اللَّه تعالى : « وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ رَبَّنا لا تُزِغْ » [ الآية ] « 1 » و عبارت از سلمان و ابوذر و مقداد و امثال ايشان است .

قَالُوا : به لفظ ماضى ، مبنى بر تغليب زمان نقل بر زمان منقول است ؛ چه « يَذَّكّر » به لفظ مضارع است و رَبَّنا به تقدير « قائِليِنَ ربّنا » ست و حالِ فاعلِ « يَذَّكّر » است . پس اين قول در وقت وفات رسول صلى الله عليه و آله است كه نسبت به زمان نزول آيه ، مستقبل است و نسبت به زمان نقل امام عليه السلام ماضى است .

الْإِزَاغَة : برگردانيدن دل از ايمان با وجود بقاى زبان بر دعوىِ ايمان .

إذْ : ظرف است و عبارت از زمان حيات رسول صلى الله عليه و آله است و مضاف است به هَدَيْتَنا ؛ چه آن زمان نسبت به زمان قول ، ماضى است .

رَحْمَة عبارت از امام حق از جملهء اهل البيت است ، چنانچه مىآيد در « كِتَابُ الْحُجَّة » در حديث هشتاد و سوم و هشتاد و ششمِ باب صد و هفتم كه « بَابٌ فِيهِ نُكَتٌ و نُتَفٌ مِنَ التَّنْزِيلِ فِي الْوَلَايَة » است .

حِينَ ظرف قَالُوا است . عَلِمُوا به صيغهء معلوم مجرّد است .

الفْ لام القُلُوب براى عهد خارجى است ؛ و مراد ، دل‌هاى جمعى از اصحاب است كه امير المؤمنين عليه السلام را امام اوّل نشمردند .

پس تَزِيغُ و تَعُودُ به معنى حال است ، نه استقبال .

يعنى : اى هشام ! باقى ماندن حقيقت اسلام تا آخر عمر ، مطلبى بزرگ است ؛ چه به درستى كه اللَّه تعالى در سورهء آل عمران ، بعد از آنچه بيان شد در اين حديث در شرح « وَ قَالَ : وَ الرَّاسِخُونَ » تا آخر ، نقل كرده از جماعتى صالحان ، اين كه ايشان گفته‌اند در زارى سوى اللَّه تعالى كه : « اى صاحب كلّ اختيار ما ! مگردان دل‌هاى ما را از حقيقت اسلام ، بعد از زمانى كه راه نمودى ما را به سبب رسول ، و ببخش به ما از جانب خود ، رحمتى . به درستى كه تويى به غايت بخشنده » . اين گفتنِ ايشان وقتى بود كه دانستند كه دل‌هاى جمعى از اصحاب به سبب بىتوفيقى مىگردند از ايمان و برمىگردند

( 1 ) . آل عمران ( 3 ) : 7 و 8 .