شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٧

عكس مستوى موجهات سالبهء مركبه و بسيطه

امّا عكس مستوى عامتان عرفيه است . طبق برهان خلف :

مفروض : « لا شىء من الكاتب بساكن الاصابع مادام كاتبا بالضرورة او بالدوام » .

( اصل )

مدعى : « دائما لا شىء من ساكن الاصابع بكاتب مادام ساكن الاصابع » . ( عكس )

استدلال : اگر اين عكس صادق نباشد بايد نقيض آن صادق باشد و نقيض سالبه كليهء عرفيه عامه ، موجبه جزئيه حينيهء مطلقه است ، يعنى : « بعض ساكن الاصابع كاتب بالفعل حين هو ساكن الاصابع » ، اين نقيض را گرفته و با اصل ضميمه مىكنيم و مىگوييم :

« بعض ساكن الاصابع كاتب بالفعل حين هو ساكن الاصابع بالدوام او بالضرورة » « صغرى »

« لا شىء من الكاتب بساكن الاصابع مادام كاتبا » . « كبرى »

نتيجه : « فبعض ساكن الاصابع ليس بساكن الاصابع بالفعل حين هو ساكن الاصابع » .

اين نتيجه باطل است چون مستلزم سلب شىء عن نفسه است . منشأ بطلان :

اصل قضيه : اين نيست ، لفرض صدقه ؛

يا عكس قضيه : اين هم نيست ، لعدم مجيئه فى القياس ؛

يا هيئت قياسى : اين هم نيست ، چون شكل اوّل و بديهى الانتاج است .

و يا نقيض عكس : همين احتمال ، منشأ بطلان است .

پس نقيض عكس ، باطل و خود عكس صادق است و هو المطلوب .

امّا عكس خاصتان : مشروطه خاصه و عرفيه خاصه ، به عرفيه لا دائمه فى البعض عكس مىشوند ، يعنى عرفيه عامه‌اى كه مقيد به قيد لا دوام فى البعض شده باشد ، كه جزء اوّل يك سالبه كليه عرفيه عامه و جزء دوّم يك مطلقه عامه موجبهء جزئيه است . مثال :

« بالضرورة او بالدوام لا شىء من الكاتب بساكن الاصابع مادام كاتبا لا دائما » . اى : « كل كاتب ساكن الاصابع بالفعل » ، عكس اين قضيه مىشود : « لا شىء من ساكن الاصابع بكاتب دائما مادام كاتبا لا دائما فى البعض » . اى : « بعض ساكن الاصابع كاتب بالفعل » .

اثبات اين‌كه در عكس جزء اوّل ، عرفيه عامه صادق است . طبق قياس مساوات :

عرفيه عامه ، لازمهء عامتان است « صغرى »

و عامتان ، لازمهء خاصتان است . « كبرى »

پس عرفيه عامه لازمهء لازمهء خاصتان است . « نتيجه »