شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٢

الف . عكس مستوى

بمتحرك لا صابع بالفعل » .

2 . لازم لازم ، لازم است . مثلا « حيوانيت لازمه انسانيت و جسميت لازمه حيوانيت » است پس « جسميت لازمه لازمهء انسان » است و « لازم لازم ، لازم » است در نتيجه « جسميت لازمه انسان است » مثل « جزء الجزء جزء » ( قياس مساوات ) .

3 . كلما صدق الاخص ، صدق الاعم ؛ بر هر چيزى كه اخص صدق كند ، اعم هم صدق مىكند و الّا لارتفع العمومية .

4 . هميشه اصل ملزوم است و عكس لازم .

حال مىگوييم : عكس خاصتان حينيهء لا دائمه است ، يعنى جزء اوّل به حينيه مطلقه ، و جزء دوّم به مطلقه عامه عكس مىشود . مثال :

اصل : « بالضرورة او بالدوام كل كاتب متحرك الاصابع مادام كاتبا لا دائما » اى :

« لا شىء من الكاتب بمتحرك الاصابع بالفعل » .

عكس : « بعض متحرك الاصابع كاتب بالفعل حين هو متحرك الاصابع لا دائما » .

اى : « ليس بعض متحرك الاصابع بكاتب بالفعل » .

اثبات جزء اوّل :

خاصتان از عامتان اخص مطلق هستند ، پس هر جا خاصتان صدق كند عامتان هم صدق مىكند . از طرفى عكس ، لازم اصل است و قبلا گفتيم كه عكس عامتان ، حينيهء مطلقه است ، يعنى : حينيهء مطلقه ، لازمهء عامتان است چون هر عكسى ، لازم اصل است ، و عامتان ، لازم خاصتان است چون هر اعمى لازم اخص است ؛ پس حينيهء مطلقه ، لازم لازم خاصتان است ، و لازم لازم ، لازم است در نتيجه حينيهء مطلقه ، لازمهء خاصتان هم هست .

اثبات جزء دوّم ( لا دائما ) :

طبق برهان خلف داراى سه مرحله است :

1 . مفروض : اين است كه لا دوام اصل ، صادق است .

2 . مدعى : اين است كه لا دوام عكس هم صادق است .

3 . برهان : اگر لا دوام عكس صادق نباشد بايد نقيض آن صدق كند لامتناع ارتفاع النقيضين . سپس اين نقيض لا دوام عكس را ، با هريك از دو جزء قضيهء مركبه ضميمه مىكنيم با جزء اوّل نتيجه‌اى ميدهد و با جزء دوّم نتيجه‌اى ميدهد منافى با نتيجه اوّل و