شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٣١
ب : شروط تناقض
د . آخرين فصل تعريف ، جملهء « ان تكون احداهما صادقة و الاخرى كاذبه » است كه فصل مخصوص تناقض است و تضاد و تداخل و . . . ، را عموما خارج مىكند ؛ چون در آنها يا اجتماع تنها محال است و يا ارتفاع تنها ، و تنها چيزى كه هم اجتماع در آن محال است و هم ارتفاع ، متناقضين هستند .
ب : شروط تناقض
ب : شروط تناقض
چنانكه در مقدّمه اشاره شد شناخت تناقض ميان قضايا كار آسانى نيست و اينك وقت آن است كه شرايط تناقض منطقى را بيان كنيم . بطور كلى اگر بخواهد ما بين دو قضيه ، تناقض واقع شود و آن دو متناقضين گردند حتما بايد دو قضيه از جهاتى با يكديگر متحد و از جهاتى مختلف و متفاوت باشند .
امّا جهات اتحاد و وحدت ؛ راجع به وحداتى كه در متناقضين شرط و معتبر است ميان مناطقه از قديم الايام اختلاف است :
1 . بعضى برآنند كه وحدت موضوع و وحدت محمول كافى است و ساير وحدات به آن دو ، عودت داده مىشود « 1 » .
2 . بعضى برآنند كه وحدت موضوع ، محمول و زمان لازم است و ساير وحدات به آن سه عود مىكنند « 2 » .
3 . گروهى نيز گفتهاند وحدت در نسبت حكميه تنها كافى است « 3 » .
4 . مشهور منطقيون برآنند كه در تناقض هشت وحدت شرط است .
5 . مرحوم صدر المتالهين طرفدار نه قسم وحدت است كه علاوه بر وحدات ثمانيهء مشهور ، طرفدار وحدت حمل نيز هست ( سيأتى بيانه ) .
6 . ابن سينا طرفدار دوازده وحدت است و چهار قسم بر وحدات ثمانيه افزوده كه عبارتند از : وحدت وضع ، وحدت كيفيت موضوع ، وحدت فاعل و وحدت منفعل ؛
امّا مرحوم مظفر از قول پنجم متابعت كرده و ابتدا همانند مشهور شروط ثمانيه را آورده و سپس وحدت حمل را اضافه كردهاند .
مجموعهء هشت وحدتى كه در تناقض شرط و لازم است در دو بيت فارسى
( 1 ) . منسوب به امام فخر رازى . ( 2 ) . منسوب به فارابى . ( 3 ) . منسوب به فارابى .