شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٦

انارة

مىكنند . البتّه از حيث مرتبت پس از حدّ تام ، حدّ ناقص قرار دارد ، چون مميّز ذاتى است و ذاتيات شىء از لحاظ رتبه بر عرضيات تقدّم دارند و در مرتبهء سوم رسم تام كه كامل‌تر است ، قرار دارد و در مرتبهء چهارم و در صف نعال تعاريف ، رسم ناقص قرار دارد .

سؤال دوم : راه تحصيل حدّ تام اشياء كدام است ؟

جواب : راهش اين است كه ما اگر بخواهيم ، مثلا ماهيّت انسان را بشناسيم نخست بايد دو تابلو عظيم ترسيم كرده ، در يكى از آن‌ها تمام آن‌چه را كه بر انسان قابل حمل است يادداشت كنيم و در تابلو ديگر تمام آن‌چه را كه از انسان قابل سلب است قرار دهيم . سپس براى تابلو اوّل يك جدول چهارخانه‌اى درست كرده و در خانهء اوّل ، تمام اجناس ماهيّت و در خانهء دوم ، تمام فصول قريب و بعيد و در خانهء سوم ، تمام اعراض خاصه و در چهارمى ، تمام اعراض عامه را قرار دهيم و هنگامى كه در اين كار عظيم موفّق شديم ؛ آن‌گاه اگر بخواهيم حدّ تام را به دست آوريم ، بايد اجناس و فصول را با چينش خاص ، از ابعد به قريب قرار دهيم يا خصوص جنس قريب و فصل قريب را بياوريم كه حاوى تمام اجناس و فصول قبلى است ؛ آن‌گاه حدّ تام درست مىشود . مثال :

جدول مسلويات الانسان ليس بفرس

الانسان ليس بشجر

الانسان ليس بحجر

و . . .

تابلو محمولات الانسان ناطق

الانسان كاتب

الانسان حيوان

و . . .

اعراض عامه / اجناس / فصول / اعراض خاصه

ماشى / حيوان / ناطق / كاتب

آكل / نامى / حسّاس و متحرّك / ضاحك

شارب / جسم / ذو نفس نامية / عالم

نائم / جوهر / ذات الابعاد الثلاثه / متعجّب

و . . . / / و . . . / و . . .