شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٨١

تقسيمات

1 - يا واجب الوجود لذاته است و آن ذات مقدّس خداوندى است .

2 - يا ممتنع الوجود لذاته است و آن عبارت است از شريك البارى - دور و تسلسل و . . .

3 - و يا ممكن الوجود لذاته است كه جميع موجودهاى عالم ماسوى اللّه‌اند و خود ممكن الوجود دو قسم مىشود :

1 - جوهر و آن عبارت است از ممكن الوجودى كه اذا وجد في الخارج وجد لا فى الموضوع .

2 - عرض و آن ممكنى است كه اذا وجد في الخارج وجد في الموضوع كالبياض في الجسم ، و خود جوهر در تقسيمى پنج قسم مىشود :

1 - عقل . 2 - نفس . 3 - هيولى . 4 - صورت . 5 - جسم .

و عرض نيز در تقسيمى نه قسم مىشود :

1 - كمّ . 2 - كيف . 3 - أين . 4 - متى . 5 - وضع . 6 - جده يا ملك . 7 - اضافه .

8 - فعل . 9 - انفعال .

به گفتهء حاجى سبزوارى :

كم‌ّوكيف وضع اين له متى * فعل مضاف و انفعال ثبتا

اين مجموعه را مقولات عشر گويند و به بيان خواجه نصير الدين طوسى :

موجود منقسم بد و قسم است نزد عقل * يا واجب الوجود اى ممكن الوجود

ممكن دو قسم گشت بدان جوهر و عرض * جوهر به پنج قسم شد اى ناظم عقول

جسم و دو اصل او كه هيولى و صورتند * پس عقل و نفس اين همه را يادگير زود

نُه قسم گشت هم عرض و اين دقيقه را * اندر خيال جوهر عقلى به من نمود

پس كم‌ّوكيف و اين و متى مضاف و وضع * پس فعل‌وانفعال دگر ملك اى و دود