شرح منطق مظفر (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٥٨
نسبت‌ها ميان دو نقيض دو كلّى
نكتهء اوّل : مخفى نماند كه در اين قسمت تنها مرجع نسبت‌ها از حيث كميّت و كيفيّت بيان شد ؛ امّا از لحاظ ، جهت قضيّه بايد گفت ، مرجع تباين به دو سالبهء كليّهء دائمهء مطلقه است و مرجع تساوى به دو موجبهء كليّهء مطلقهء عامه است و مرجع عموم و خصوص مطلق به يك موجبهء كليّهء نعامه و يك سالبهء جزئيهء دائمهء مطلقه است و مرجع عموم من‌وجه به يك موجبهء جزئيهء مطلقهء عامه و دو سالبهء جزئيهء دائمهء مطلقه است .
فالموجبات مطلقة و السوالب دائمة .
نكتهء دوم : مرحوم مظفّر به سليقهء خود نسب اربع را به علامت‌هايى كه ذكر شد تشبيه كردند ؛ ولى بعض از متأخّرين ، من جمله ، مرحوم شهيد مطهرى در منطق ص 36 تشبيه جالب‌ترى دارند ، و آن اين‌كه : در حقيقت دو كلّى متباين ، مانند دو دايره‌اى هستند كه از يكديگر جدا هستند و از داخل يكديگر نيم‌گذرند ، دو كلّى متساوى مانند دو دايره‌اى هستند كه بر روى يكديگر قرار گرفته ، كاملا بر يكديگر منطبق‌اند . و دو كلّى عامّ و خاصّ مطلق ، مانند دو دايره‌اى هستند كه يكى كوچك‌تر از ديگرى است و دايرهء كوچك‌تر در داخل دايرهء بزرگتر قرار گرفته . دو كلّى عامّ و خاصّ من‌وجه مانند دو دايره‌اى هستند كه متقاطعند و با دو قوس يكديگر را قطع كرده‌اند .
نسبت‌ها ميان دو نقيض دو كلّى
نسبت‌ها ميان دو نقيض دو كلّى
تا به حال نسبت ما بين دو مفهوم كلّى را از نسب اربع بيان كرديم كه مثلا بين انسان و ناطق تساوى كلّى است و بين انسان و حيوان عموم و خصوص مطلق و ميان انسان و ابيض ، عموم و خصوص من‌وجه ؛ ميان انسان و حجر تباين كلّى است و خود اين دو كلّىها را عينان گويند ، در مقابل نقيضان و اينك وقت آن رسيده كه نسبت ما بين دو نقيض هريك از عينان را از نسب اربع ، مشخصّ سازيم . حال قبل از ورود در اصل بحث ، نكاتى بايد بيان شود :
الف : همان‌گونه كه عينان و خود دو مفهوم ، كلّى و قابل صدق بر كثيران بودند ، همچنين نقيضان نيز دو مفهوم كلّى بومده ، قابل صدق بر كثيران هستند ؛ مثلا لا انسان بر فرس ، بقر ، بوزينه ، درخت ، سنگ صادق است و همان‌گونه كه ميان خود دو مفهوم كلّى ( عينان ) الّا و لابد يكى از نسب اربع وجود داشت و منحصر هم بود و شقّ خامس نداشت ؛ همچنين ميان دو نقيض آن دو مفهوم كلّى نيز يكى از نسب اربع موجود است و شقّ پنجم ندارد .