شاهنامه فردوسى (بر اساس چاپ مسكو) (فارسى) — الصفحة ٠.٨٠٩

[ آزمودن اسكندر فرزانه و پزشك و جام كيد ]

پر از روغن گاو جامى بزرگ * فرستاد زى فيلسوف سترگ

كه اين را باندامها در بمال * سرون و ميان و بر و پشت و يال

بياساى تا ماندگى بفگنى * بدانش مرا جان و مغز آگنى

چو دانا بروغن نگه كرد گفت * كه اين بند بر من نشايد نهفت

بجام اندر افگند سوزن هزار * فرستاد بازش سوى شهريار

بسوزن نگه كرد شاه جهان * بياورد آهنگران را نهان

بفرمود تا گرد بگداختند * از آهن يكى مهره‌يى ساختند

سوى مرد دانا فرستاد زود * چو دانا نگه كرد و آهن بسود

بساعت ازان آهن تيره رنگ * يكى آينه ساخت روشن چو زنگ

ببردند نزد سكندر بشب * و زان راز نگشاد بر باد لب

سكندر نهاد آينه زير نم * همى داشت تا شد سياه و دژم

بر فيلسوفش فرستاد باز * بران كار شد رمز آهن دراز

خردمند بزدود آهن چو آب * فرستاد بازش هم اندر شتاب

ز دودش ز دارو كزان پس زنم * نگردد به زودى سياه و دژم

سكندر نگه كرد و او را بخواند * بپرسيد و بر زيرگاهش نشاند

سخن گفتش از جام روغن نخست * همى دانش نامور بازجست

چنين گفت با شاه مرد خرد * كه روغن بر اندامها بگذرد

تو گفتى كه از فيلسوفان شهر * ز دانش مرا خود فزونست بهر

بپاسخ چنين گفتم اى پادشا * كه دانا دل مردم پارسا

چو سوزن پى و استخوان بشمرد * اگر سنگ پيش آيدش بشكرد

بپاسخ بدانا چنين گفت شاه * كه هر دل كه آن گشته باشد سياه

ببزم و برزم و به خون ريختن * بهر جاى با دشمن آويختن

سخنهاى باريك مرد خرد * چو دل تيره باشد كجا بگذرد

ترا گفتم اين خوب گفتار خويش * روان و دل و راى هشيار خويش

سخن داند از موى باريكتر * ترا دل ز آهن نه تاريك تر

تو گفتى برين ساليان بر گذشت * ز خونها دلم پر ز زنگار گشت

چگونه به راه آيد اين تيرگى * چه پيچم سخن را بدين خيرگى

ترا گفتم از دانش آسمان * ز دايم دلت تا شوى بىگمان

ازان پس كه چون آب گردد برنگ * كجا كرد بايد به دو كار تنگ

پسند آمدش تازه گفتار اوى * دلش تيزتر گشت بر كار اوى

بفرمود تا جامه و سيم و زر * بياورد گنجور جامى گهر

بدانا سپردند و داننده گفت * كه من گوهرى دارم اندر نهفت

كه يابم به دو چيز و بىدشمنست * نه چون خواسته جفت آهرمنست

بشب پاسبانان نخواهند مزد * براهى كه باشم نترسم ز دزد

خرد بايد و دانش و راستى * كه كژّى بكوبد در كاستى

مرا خورد و پوشيدنى زين جهان * بس از شهريار آشكار و نهان

كه دانش بشب پاسبان منست * خرد تاج بيدار جان منست