علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٦٩

مدت نزول

فراوان است « 1 » .

سيد مرتضى علم الهدى نيز مىگويد : « اگر شيخ أبو جعفر صدوق در اين كه قرآن يكجا نازل شده است بر روايات تكيه كرده باشد ، آن‌ها نه موجب علم‌اند ونه مايهء يقين . ودر مقابل آن‌ها روايات بسيارى است كه خلاف آن را ثابت مىكند وقرآن را نازل‌شده در مناسبت‌هاى مختلف مىداند . برخى در مكة وبرخى در مدينه وأحيانا حضرت رسول در پيش‌آمدهايى منتظر مىماند تا آية يا آياتي نازل شود ، اين قبيل آيات در قرآن بسيار است . به‌علاوه خود قرآن صريحا دلالت دارد كه به طور پراكنده نازل شده است : « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا » « 2 » آيهء « كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ . . . » نشان مىدهد كه قرآن به طور پراكنده نازل شده است تا موجب استوارى قلب پيامبر گردد » « 3 » .

نظر دوم : گروهى معتقدند كه در شب قدر هر سال ، آن اندازه از قرآن كه نياز سال بود يكجا بر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نازل مىشد ، سپس همان آيات تدريجا در ضمن سال ، بر حسب مناسبت‌ها وپيش‌آمدها نازل مىگرديده است . بر اين فرض ، مقصود از شهر رمضان - كه قرآن در آن نازل شده است - وهمچنين ليلة القدر ، يك رمضان ويك ليلة القدر نيست ، بلكه همهء ماه‌هاى رمضان وهمهء شب‌هاى قدر هر سال منظور است .

يعنى نوع مقصود است نه شخص . اين نظر را به ابن جريج ، عبد الملك بن عبد العزيز بن جريج ( متوفاى 150 ) نسبت داده‌اند وبرخى ديگر از دانشمندان نيز با آن موافقند « 4 » . اين نظر با ظاهر تعبير قرآن - چنان‌كه گذشت - منافاة دارد وتمام اعتراضاتى كه بر نظر پنجم وارد است بر اين نظر نيز وارد مىباشد .

نظر سوم : مقصود از « انزل فيه القرآن » انزل في شأنه يا في فضله القرآن است .

سفيان بن عيينة ( متوفاى 198 ) مىگويد : « معنى الآية : أنزل في فضله القرآن » .

( 1 ) محمد بن النعمان ( شيخ مفيد ) ؛ تصحيح الاعتقاد ؛ ص 57 و 58 . ( 2 ) فرقان 25 : 32 . ( 3 ) رسائل مرتضى ؛ مجموعهء 1 ، جواب مسايل طرابلسيّات 3 ، ص 405 - 403 . ( 4 ) ر . ك : تفسير كبير رازي ؛ ج 5 ، ص 85 . الدر المنثور ؛ ج 1 ، ص 189 . تفسير طبرسى ؛ ج 2 ، ص 276 . الاتقان ؛ ج 1 ، ص 40 .