علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٣٢٠

تعريف وجوه ونظائر

وجهي چند آيت از قرآن به دليل آوردم . . . » « 1 » .

تعريف وجوه ونظائر

تعريف وجوه ونظائر

وجوه ، دربارهء محتملات معاني به كار مىرود ونظائر ، دربارهء ألفاظ وتعابير . اگر در لفظ يا عبارتى چند معنا احتمال رود ، اين معاني را « وجوه » گويند . بدين معنا كه عبارت مذكور را بتوان بر چند وجه تعبير كرد وهر وجهي را تفسيري شمرد . نظائر در ألفاظ يا تعابير مترادفه به كار مىرود وآن هنگامى است كه چند لفظ ( كلمه يا جمله ) يك معناى تقريبي واحد را افاده كنند . اين بيشتر در الفاظى يافت مىشود كه داراى معاني متقارب ومترادف باشند وجدا ساختن آن‌ها گاه دشوار مىنمايد . در قرآن از هر دو نوع فراوان يافت مىشود . لذا شناخت وجوه ونظائر در قرآن يك ضرورت تفسيري به شمار مىرود .

جلال الدين سيوطى در تعريف وجوه چنين گويد : « فالوجوه للفظ المشترك الذي يستعمل في عدة معان ، كلفظ الأمّة . . « 2 » ؛ وجوه لفظ مشتركى را گويند كه در چند معنا به كار مىرود ، مانند لفظ " امّت " كه به سه معنا آمده : ملت ، طريقت ومدّت » . امّت به معناى ملت در آيهء : « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً « 3 » ؛ اين چنين است كه ما شما را ملتى ميانه قرار داديم » . امّت به معناى طريقت نظير آيهء : « إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ « 4 » ؛ ما پدرانمان را بر طريقتى [ روشى ] يافتيم وما همان را دنبال مىكنيم » . امّت به معناى مدت نظير آيهء : « وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ . . . « 5 » ؛ وآن‌كس از آن دو [ زندانى ] كه نجات يافته وپس از مدتي [ يوسف را ] به خاطر آورده بود ، گفت . . . » .

در تعريف نظائر گويد : « والنظائر ، كالألفاظ المتواطئة . . . ؛ نظائر الفاظى را گويند كه با يكديگر هم‌آهنگ وهمتا باشند » مانند ألفاظ مترادفه كه معاني آن‌ها يكسان يا نزديك به هم باشند .

( 1 ) از مقدمهء مؤلّف بر كتاب ، ص 2 - 1 . ( 2 ) الاتقان ، ج 2 ، ص 121 . ( 3 ) بقره 2 : 143 . ( 4 ) زخرف 43 : 23 . ( 5 ) يوسف 12 : 45 .