علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٣٠٢

نفى تحيّز

( اعتبار ) شده است . لذا روى كردن به طرف بالا رمزى بيش نيست « 1 » .

« وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ « 2 » ؛ وهيچ‌چيز نيست مگر آن كه گنجينه‌هاى آن نزد ماست ، وما آن را جز به اندازه‌اى معين [ كه بر حسب حاجت است ] فرونمىفرستيم » . كه اين فروفرستادن كناية از تنزّل از مقام رفيع جهان ما فوق مادة است . تمام واژه‌هاى نزول وانزال وتنزيل كه در آيات به كار رفته « 3 » ، از همين مقولة است .

واما آياتي كه در آن‌ها از آمد ورفت پروردگار « جاءَ رَبُّكَ « 4 » . يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ « 5 » » سخن رفته ، در تمامى اين آيات يك‌گونه مجاز ( مجاز حذف ) به كار رفته است ، كه از متداول‌ترين أنواع مجاز در استعمالات جارى عرب است ؛ مثلا در همين آية « وَجاءَ رَبُّكَ » - كه به ظاهر ، آمدن را به خدا نسبت داده - در تقدير « جاء أمر ربّك » مىباشد ؛ مانند « وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ » « 6 » كه در تقدير « واسأل أهل القرية » مىباشد . شاهد بر اين حذف يا تقدير ، آيات ديگرى است كه در آن‌ها تصريح شده : « فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ » « 7 » . « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ » « 8 » . خلاصه اين‌گونه اظهار وتقدير كه در يكجا اظهار ودر جاى ديگر تقدير گرفته شود ، در استعمالات قرآني فراوان وهمگون با استعمال متداول عرب مىباشد . در يكجا مىگويد : « أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ » « 9 » ودر جاى ديگر : « أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ » « 10 » . همچنين در رابطه با « قبض أرواح » در سورهء زمر آمده : « اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » « 11 » ودر سورهء سجده گويد : « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 12 » . زيرا آنجا كه مستقيما به خود نسبت مىدهد چون با دستور أو است وآنجا كه به « ملك‌الموت » نسبت مىدهد چون با مباشرت وى انجام مىگيرد ، گرچه با اذن ودستور پروردگار است . لذا اين‌گونه آيات ، تعارضى

( 1 ) ر . ك : التمهيد ، ج 3 ص 126 . ( 2 ) حجر 15 : 21 . ( 3 ) بيش از 10 بار دربارهء نزول قرآن به كار رفته . التمهيد ، ج 3 ، ص 116 - 115 . ( 4 ) فجر 89 : 22 . ( 5 ) بقره 2 : 210 . ( 6 ) يوسف 12 : 82 . ( 7 ) غافر 40 : 78 . ( 8 ) نحل 16 : 33 . ( 9 ) انعام 6 : 158 . ( 10 ) نحل 16 : 33 . ( 11 ) زمر 39 : 42 . ( 12 ) سجده 32 : 11 .