علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٣٠٠
نفى تحيّز
ملاحظه مىشود در هر دو آية امر تدبير به دنبال « استواى بر عرش » آمده ومترتّب بر آن آورده شده است . به‌ويژه در آيهء دوم ، نخست از آفرينش وسپس از استيلاى بر عرش سخن رفته است ودر پايان هر دو را يكجا جمع كرده ، گويد : « أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ » . مقصود از « الأمر » امر تدبير است كه بازگوى « اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » مىباشد .
در سوره‌هاى ديگر « 1 » نيز ، دو عبارت « استواى بر عرش » و « تدبير امر » قرين شده‌اند . در سوره « الحاقّة » آنجا كه از عرصهء جبروت وفراگيرى تدبير حق تعالى در روز قيامت « 2 » سخن مىرود ، از عرش نيز سخن به ميان مىآيد « وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ » « 3 » . ازاين‌رو ، عرش چيزى جز كناية از تدبير نخواهد بود . امام علىّ بن موسى الرضا عليه السّلام در تفسير عرش مىفرمايد : « والعرش اسم علم وقدرة » « 4 » . آگاهى وتوانايى بر تدبير ، با نام عرش ياد مىشود .
كرسي ؛ كناية از سلطهء كامل حق تعالى است بر جهان هستى . آيهء « وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ » « 5 » كناية از شمول وفراگيرى ملكوت وسلطهء كامل الهى است . لذا به دنبال آن گفته است : « وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما ؛ أو از نگاه‌دارى آن‌ها خسته وناتوان نمىگردد » . در فارسي نيز چنين است وگفته مىشود : پايه‌هاى تخت سلطنت أو جهان را فرا گرفت . كه در اين‌گونه موارد ، آنچه مورد نظر است همان لازمهء معنا است نه أصل حقيقت معنا .
استواء ؛ اگر با « إلى » قرين شود ، مانند « ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ » « 6 » . به معناى « عمد » مىباشد ، يعنى قصد وتوجّه نمودن واگر با « على » استعمال شود ، مانند « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » « 7 » به معناى استيلا وفراگيرى سلطهء تدبيري است . از همين قبيل است
( 1 ) سجده 32 : 5 - 4 . حديد 57 : 5 - 4 . غافر 40 : 15 . طه 20 : 6 - 5 . ( 2 ) در جاى جاى قرآن از سيطرهء كامل حق تعالى در روز قيامت سخن رفته وامر تدبير را منحصرا در قبضهء با كفايت خداوند دانسته است : « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » ( فاتحه 1 : 4 ) . « أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ » ( انعام 6 : 62 ) . « هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ » ( كهف 18 : 44 ) . « وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ » ( انعام 6 : 73 ) . ( 3 ) الحاقه 69 : 18 - 13 . ( 4 ) أصول كافى ، ج 1 ، ص 131 . ( 5 ) بقره 2 : 255 . ( 6 ) بقره 2 : 29 . ( 7 ) أعراف 7 : 54 . يونس 10 : 3 . رعد 13 : 2 .