علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٢٩٩

نفى تحيّز

« إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ » « 1 » .

« وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا » « 2 » .

« هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ » « 3 » .

تا ( 30 ) آية در اين باره شاهد آورده است . « 4 » اماميه ونيز معتزله با در نظر گرفتن آيهء كريمهء « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ » « 5 » كه از آيات محكمه است ، خدا را از هرگونه شباهت به مخلوق مبرّا دانسته‌اند وآيات يادشده را - كه أمثال اشعرى متشابه ساخته‌اند - تأويل مىبرند . مقدمتا بايد دربارهء برخى واژه‌هاى به كار رفته در اين قبيل آيات توضيحاتى داده شود ، مانند : عرش ، كرسي ، استواء ، سماء ، فوقيّت ، نزول وصعود .

عرش ؛ نسبت به پروردگار 21 بار در قرآن ياد شده است وكرسي يك‌بار واستواء 7 بار « 6 » . عرش كناية از عرش تدبير است چنانچه در آيهء « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ » « 7 » آمده ومعناى حقيقي آن ( تخت ، سرير ) مقصود نيست ومعمولا در استعمالات عرب اين لفظ به عنوان كناية كاربرد دارد . در آيات بسيارى واژهء عرش با عبارت « تدبير » قرين شده است تا همين معناى كنايى را ايفا كند : « إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ « 8 » ؛ خداوندى كه آسمان‌ها وزمين را در شش روزگار آفريد ، سپس بر عرش [ جايگاه تدبير ] استقرار يافت [ يعنى به تدبير جهان پرداخت ] . شب ، روز را فرا مىگيرد وپيوسته آن را دنبال مىكند [ يعنى چرخش زمين همواره وبدون درنگ ادامه دارد ] . آفتاب وماه وستارگان را كه در گردونهء تدبير أو قرار گرفته‌اند [ نيز پديد آورد ] . همانا آفرينش وتدبير جهان [ هر دو ] از آن اوست » .

( 1 ) فاطر 35 : 10 . ( 2 ) فجر 89 : 22 . ( 3 ) بقره 2 : 210 . ( 4 ) ر . ك : التمهيد ج 3 ص 113 - 111 و 116 - 115 وكتاب « الإبانة » ، اشعرى ، ص 28 - 26 . ( 5 ) شورى 42 : 11 . ( 6 ) التمهيد ج 3 ص 121 . ( 7 ) يونس 10 : 3 . ( 8 ) أعراف 7 : 54 .