علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٢٩٦

صفات جمال وجلال

اطلاق مىشده وحاكى از اقتران ذات موصوف به مبدأ صفت مىباشد .

أبو الحسن اشعرى ( شيخ اشاعره ) گويد : « انه تعالى عالم بعلم وقادر بقدرة . . . ؛ خداوند عالم است به جهت اقتران ذات أو به علم ، قادر است به جهت اقتران ذات أو به قدرت » . در اين باره به آيات زير استناد جسته است :

« فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ » « 1 » .

« لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ » « 2 » .

« وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ » « 3 » .

« وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ » « 4 » .

« أَ وَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً » « 5 » .

« إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ » « 6 » .

گويد : خداوند در اين آيات مبدأ صفت علم وقدرت را براي خود ثابت دانسته وقرين ذات خود گرفته كه خود را به دو وصف عالم وقادر متصف كرده است . اضافه مىكند كه وصف « حيّ » مشتق از حيات است ، « عالم » مشتق از علم و « قادر » مشتق از قدرت . . . پس اين أوصاف آيات حكايت از مفاهيمى دارند يا ندارند وصرفا توصيف بدون محتوا است ؟ بدون شك فرض دوم قابل قبول نيست . در نتيجة اين أوصاف حاكى از مفاهيم متعارف خود مىباشد ، همان گونه كه در عرف عرب رايج بوده است « 7 » .

البتة تمسّك جستن به اين آيات ، شبه مغالطة است ، زيرا در اين آيات صرفا از علم وقدرت ذات حق سخن رفته وهرگز از اقتران ذات مقدسه به مبدأ صفت علم وقدرت سخنى به ميان نيامده است . به علاوة ، معتزله هرگز صفت علم وقدرت وحيات را از خداوند نفى نمىكنند ، بلكه اقتران ذات مقدسه را به مبدأ اين صفات منكرند ، وگرنه خداوند را عالم وقادر وحىّ مىدانند . به اين معنا كه خداوند بدون

( 1 ) هود 11 : 14 . ( 2 ) نساء 4 : 166 . ( 3 ) فاطر 35 : 11 . ( 4 ) بقره 2 : 255 . ( 5 ) فصّلت 41 : 15 . ( 6 ) ذاريات 51 : 58 . ( 7 ) ر . ك : أبو الحسن اشعرى ، الإبانة ، ص 48 - 44 .