علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٢٦٦

4 . نسخ مشروط

عقوبت الهى را وقعى نمىنهند ، هرگز مستوجب گذشت ورأفت اسلامى نيستند .

لذا دستور گذشت در اين آية صرفا به جهت ضعف موضع مسلمانان بوده كه بايد رعايت مىكردند . موقعى كه جامعهء اسلامى شوكت وقدرت خود را يافت ، اذن در قتال صادر شد : « أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ؛ به كساني كه جنگ بر آنان تحميل شده ، رخصت [ جهاد ] داده شده است ، چرا كه مورد ظلم قرار گرفته‌اند والبتة خدا بر پيروزى آنان سخت تواناست » « 1 » . سپس دستور مقابله آمد وآيهء « حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ ؛ مؤمنان را به جهاد برانگيز » « 2 » . ونيز آيهء « فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ ؛ همان گونه كه بر شما تعدى كرده ، بر أو تعدى كنيد » « 3 » . وآيهء « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ؛ مشركان را هر كجا يافتيد بكشيد » « 4 » صدور يافت .

تمامى اين آيات در سوره‌هاى مدنى است .

همچنين در رويارويى با يهود مدينه ابتدأ دستور گذشت آمد ، ولى در عين حال مشخص نموده كه اين گذشت موقّت است « فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ؛ پس عفو كنيد ودرگذريد ، تا خدا فرمان خويش را بياورد » « 5 » . ولى پس از قدرت يافتن اسلام وتوسعه يافتن توطئه‌هاى يهود پيرامون مدينه دستور جنگ با آنان صادر گشت تا هنگامى كه خفّت جزيه دادن را بپذيرند « حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ ؛ تا با [ كمال ] خوارى به دست خود جزيه دهند » « 6 » . برخى اين گذشت را بر روح تسامح ديني حمل كرده‌اند ، كه بايد روح گذشت وچشم‌پوشى بر مسلمانان حاكم باشد ، لذا آيات صفح را منسوخ نمىدانند « 7 » . ولى همان گونه كه متذكر شديم ، گذشت در مقابل بىشرمى دشمن غدّار ، يك گونه سازش وتساهل بشمار مىرود كه با روح عزت اسلامى منافاة دارد ، مگر آن كه موقعيّت ايجاب كند تا آمادگى لازم فرآهم گردد .

اين گونه آيات را با عنوان « نسخ مشروط » مطرح ساختيم ، بدين جهت كه آيات

( 1 ) حج ، 22 : 39 . ( 2 ) انفال 8 : 65 . ( 3 ) بقره 2 : 194 . ( 4 ) توبه 9 : 5 . ( 5 ) بقره 2 : 109 . ( نزول سورهء بقره از سال دوم هجرى آغاز شد ) واولين سورهء مدنى بشمار مىرود . ( 6 ) توبه 9 : 29 . كه در سال‌هاى پايانى هجرت نازل گشته است . ( 7 ) ر . ك : آقاى خويى ، البيان ، ص 308 .