علوم قرآنى (فارسى) — الصفحة ٢٦٢

3 . نسخ حكم وبقاى آية

فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ . وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ « 1 » ؛ آيا ترسيديد كه پيش از هر سؤال صدقه‌هايى بپردازيد . حال كه چنين نكرديد وخدا [ هم ] بر شما بخشود پس نماز را برپاداريد وزكات را بپردازيد واز خداوند وپيامبرش أطاعت كنيد ، وخداوند به آن چه مىكنيد آگاه است » .

پر روشن است كه آيهء دوم ناظر به آيهء نخست است وأصولا معيار در ناظر بودن آن است كه اگر حكم پيشين نباشد ، آيهء دوم حالت ابهام پيدا كند ، زيرا آيهء دوم به گونه‌اى مطرح شده كه حالت تكميلى يا تدارك گذشته را دارد .

در اين گونه موارد - كه آيهء ناسخ به آيهء منسوخ نظر داشته باشد - جاى ترديد نيست وهمگى آن را پذيرفته‌اند ؛ از جمله نظر أستاذ - طاب ثراه - بر اين است كه يگانه موردى كه نسخ در آن تحقق يافته همان نسخ ناظر است « 2 » .

آيهء ديگرى در اين زمينه نيز مىتوان شاهد آورد وآن آيهء عدد مقاتلين است .

دربارهء قتال وجنگ با دشمنان اسلام ابتدأ دستور آمد كه هريك از مؤمنان معادل ده نفر از كافران مىباشد . لذا اگر عدد مقاتلين ( جنگ‌جويان ) كافران ده برابر جنگ‌جويان مؤمنان باشد ، بر مؤمنان واجب است بپاخيزند وبا آنان ستيز كنند وبر آنان پيروز مىگردند . آية چنين است :

« يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ . وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ « 3 » ؛ اى پيامبر ! مؤمنان را بر جنگ وأدار وترغيب نما . هرگاه بيست تن از شما شكيبا باشند ، بر دويست تن غلبه خواهند كرد . واگر از شما صد تن باشند ، بر هزار تن از كافران غلبه خواهند كرد . زيرا آنان مردمى هستند كه چيزى در نمىيابند [ وفاقد هدفند ونمىدانند براي چه مىجنگند ] » .

ولى مؤمنان از انجام چنين دستوري تعلّل ورزيدند وجرأت اقدام از خود نشان ندادند . لذا خداوند به جهت ناتوانى وضعف ايمان ايشان در تكليف صادره تخفيف داده ، دستور مقابلهء يك با دو را صادر فرمود :

( 1 ) مجادله 58 : 13 . ( 2 ) ر . ك : البيان ، ص 305 و 402 - 395 . ( 3 ) انفال 8 : 65 .