خارج اصول (فارسى) — الصفحة ٣٩٤

جواز استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد

استعمال نشده زيرا مفاد هيئت اين شد كه بر ارادهء تعدّد از مفرد دلالت كند آنگاه بستگى دارد كه مفاد مفرد يا مادّه چه چيزى باشد ، اگر مفادش يك طبيعت باشد تثنيه بر دو فرد و جمع بر سه فرد از يك طبيعت دلالت دارد و اگر مفاد مادّه دو طبيعت باشد تثنيه بر دو فرد از هركدام و جمع بر سه فرد از هركدام دلالت دارد كه مدلول تثنيه و جمع است و استعمال در اكثر نيست .

( فى المثل برخى از مفردات ذاتا بر كثرت و تعدّد دلالت دارند مثلا عشره برده تا يكى دلالت دارد ، طائفه يا قوم بر گروهى دلالت دارند حال اگر اينها را تثنيه بستيم و گفتيم : عشرتان ، طائفتان و . . . كسى نمىتواند بگويد كه دو تا عشره يعنى بيست تا پس تثنيه در اكثر از معناى واحد استعمال شده ، خير تثنيه بر ارادهء دو تا از مدلول مادّه دلالت دارد و مدلول مادّه عشره و ده‌تا است و تعدّد دارد اين ربطى به هيئت ندارد .

و در اين جهت هيئت تثنيه و جمع مثل الفاظ عموم است يعنى كلمهء كل براى عموم و شمول مدخول وضع شده امّا كارى با دايرهء شمول مدخول ندارد كه آيا رجل است و تمام مردان را شامل مىشود ؟ يا عالم است و دايره محدودتر است ؟

و . . . اينجا هم علامت تثنيه و جمع بر ادارهء تعدّد از مفرد دلالت دارند ولى مفاد مفرد چيست ؟ كارى ندارند . پس هيئت در اكثر استعمال نشده )

آرى اگر استعمال در اكثرى صورت پذيرفته باشد مربوط به مفرد و لفظ عين است و خود شما گفتيد ، استعمال مفرد در اكثر مجاز است نه حقيقت ، پس راهى براى اثبات مدّعاى صاحب معالم وجود ندارد كه مىگفت : استعمال تثنيه و جمع در اكثر از معناى واحد حقيقت است .

ج : نظريّه حقّ آن است كه استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد مطلقا جايز است و تفصيلى در كار نيست و در كلام مثبت و منفى و مفرد و غيره بلامانع است .

مرحلهء پنجم : ايا استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد ( كه عقلا و وضعا ممكن و