خارج اصول (فارسى) — الصفحة ٢٨٧
الف : تبادر :
مشهور صحيح است و شبههء دور مندفع است .
اشكالهاى ديگر بر علامت تبادر :
علاوه بر اشكال دور پاره‌اى اشكالات ديگر نيز مطرح شده كه قسمتى از آنها مربوط به اصوليان پيش از مرحوم آخوند و مرحوم شيخ اعظم است و در كتب مطولّهء اصولى از قبيل مفاتيح الاصول « 1 » و . . . مطرح شده و پاسخ داده شده كه چندان اشكالهاى مهمّى نيستند و نوعا مواد نقضى است مثلا گفته‌اند : مجاز مشهور نيز از لفظ تبادر مىكند در حالى كه لفظ حقيقت در آن نيست .
يا گفته‌اند : مدلول تضمّنى و التزامى نيز از لفظ تبادر مىكند در حالى كه حقيقت نيستند .
يا گفته‌اند : در باب مفاهيم هم از جمله شرطيّه انتفاء عند الانتفاء تبادر مىكند در حالى كه جملهء شرطيّه براى ثبوت بر فرض ثبوت وضع شده نه انتفاء عند الانتفاء ،
يا گفته‌اند : از هرمطلقى فرد غالب تبادر مىكند در حالى كه مطلق حقيقت در آن نيست و . . .
ولى برخى از اشكالات در كلمات اصوليان پس از مرحوم آخوند مطرح شده كه قابل‌توجّه است و ناگزير بايد آنها را مطرح كرده و مورد ارزيابى قرار دهيم :
1 - اشكال مرحوم آقا ضياء و مرحوم آقاى خوئى : بر فرض تبادر علامت حقيقت باشد ولى مربوط به ظرف زمانى خاص است يعنى هم‌اكنون كه نزد عرب زبانها از فلان كلمه فلان معنى تبادر مىكند ، علامت آن است كه اين لفظ براى عرب معاصر حقيقت در فلان معنى است ولى اين مقدار براى دانشمند اصول كافى نيست و نمىتواند براى استنباط احكام از آيات و روايات به اين تبادر بسنده كند زيرا شايد در زمان نزول قرآن و در عصر ائمه عليه السّلام واژهء صعيد ، صلوة ، مسافر ، وطن ،
( 1 ) . مفاتيح الاصول ص 68 - 70 .