حكمت نامهء پيامبر اعظم ص (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٠٥
واژه " عقل " در احاديث اسلامى
اين رو ، پيامبر گرامى اسلام مىفرمايد :
العَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ . « 1 »
خرد ، بازدارنده از نادانى است .
واژه " عقل " در احاديث اسلامى
واژه " عقل " در احاديث اسلامى
محدّث بزرگوار ، شيخ حرّ عاملى رحمه‌اللّه ، در انتهاى باب " وجوب طاعة العقل و مخالفة الجهل ( لزوم پيروى از عقل و نافرمانى از نادانى ) " درباره معانى عقل ، چنين مىگويد :
عقل ، در سخن انديشمندان و حكيمان ، معانى بسيار دارد « 2 » و با جستجو در احاديث ، سه معنا برايش به دست مىآيد :
1 . نيرويى كه بِدان ، خوبىها و بدىها و تفاوت‌ها و زمينه‌هاى آنها ، شناخته مىشوند ، و اين ، معيار تكليف شرعى است .
2 . ملكه‌اى كه به انتخاب خوبىها و پرهيز از بدىها فرا مىخواند .
3 . تعقّل و دانستن ، كه در برابر جهل ( نادانى ) قرار مىگيرد ، نه در برابر ديوانگى .
بيشترين استعمال " عقل " در احاديث ، معناى دوم و سوم اند . « 3 »
با تتبّع و تأمّل در مواردى كه كلمه " عقل " و كلماتِ هم‌خانواده آن در متون اسلامى به كار رفته است ، معلوم مىشود كه اين كلمه ، گاه درباره منشأ ادراكات انسان و گاه ، درباره نتيجه ادراكات او به كار رفته است ، كه در هر يك از اين دو نيز كاربردهاى مختلفى دارد .
( 1 ) ر . ك : دانش‌نامه عقايد اسلامى : معرفت‌شناسى / ح 316 . ( 2 ) ر . ك : نهاية الحكمة : ص 305 و 308 ، كشف المراد : ص 234 و 245 ، بحار الأنوار : ج 1 ص 99 101 . ( 3 ) وسائل الشيعة : ج 15 ص 208 .