تفسير مجمع البيان (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٨٣

جواب

2 - كلمه « الذى » در آيه كريمه در اصل : « الَّذِين » بوده كه نون آخر آن حذف شده است « 1 » .

3 - در آيه كلمه‌اى حذف شده است و در اصل : « مثلهم كمثل اتباع الذى . . . » مثل اينان مثل پيروان كسى است . . . و تشبيه به اتباع ( پيروان ) كه جمع است شدم ولى مضاف ( اتباع ) حذف شده و مضاف اليه ( الذى ) در جاى آن قرار گرفته است .

4 - منظور از « الَّذِي اسْتَوْقَدَ » شخص و فرد واحد و معين نيست بلكه منظور جنس است .

5 - تشبيه و تمثيل در اشخاص نيست تا اين اشكال پيش آيد بلكه تمثيل حال منافقين است به حال اين كسى كه چنين است . و اين نوع تشبيه در ادبيات فراوان ديده مىشود مثل اينكه ميگويند كندى و كم هوشى اينان مانند كم هوشى حيوان است .

« وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ » يعنى خدا به آنها نور نداد .

« صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ » . . . قتاده ميگويد : اينان از شنيدن و گفتن و ديدن حق كر و لال و كورند و اينان از گمراهى خود بر نميگردند و به اينهمه دليل‌هاى الهى گوش ندادند گويى كرند و اقرار به خدا و رسولش ننمودند گويى لالند و در ملكوت آسمان و زمين و آيات قدرت حق ننگريستند گويى كورند ، چون فائده اين اعضاء بدانها نرسيده مثل اينست كه اين اعضا را ندارند .

و همانطور كه سابق گفتيم : معناى « خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ » نيز همين است كه قلب اينان چون ادراك ندارد پس گويى مهر شده است نه اينكه خدا حائل و حاجبى بين دل آنها و حق و حقيقت مىزند كه درك نكنند و آيات كريمه « أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ » « 2 » ( اين منافقانند كه خدا آنها را لعن كرده و گوش

( 1 ) در ادبيات عرب نظائرى دارد مانند اين شعر : « ابنى كليب ان عمي اللذا * قتلا الملوك و فككا الاغلالا » يعنى اى پسران كليب دو عموى من كسانى هستند كه پادشاهان را كشته و بند از اسيران گشودند در اينجا « نون » از كلمه « اللذا » حذف شده است . ( 2 ) آيه 23 از سوره محمد