تفسير مجمع البيان (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٠٣

حقيقت نسخ

اشتباه شده است بلكه معناى آن پا بر جا كردن آيه و بر نداشتن آن است همانطور كه ابن عباس گفته : ترك ميكنيم آيه را و تغيير نميدهيم ، و اضافهء ترك به خداوند در اين قبيل موارد متّبع است مانند آيهء شريفه : « وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ » « 1 » و آيه ديگر : « وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ » « 2 » يعنى واگذار كرديم آنها را به همان وضعى كه داشتند .

و كسى كه « او ننسأها » قرائت كرده كه به معناى تأخير است در آن چند وجه گفته شده :

1 - منظور اين است : تأخير مياندازيم آيه را و نازل نمىكنيم آن را بلكه ميفرستيم چيزى را كه جانشين آن باشد در مصلحت و يا مصلحت آن براى بندگان بيشتر باشد .

2 - تأخير مياندازيم آن را تا زمان دوّم و در زمان اوّل جانشين آن را ميآوريم .

3 - معناى تأخير اين است : كه قرآن نازل و بر طبق آن عمل و قرائت واقع شود و سپس تأخير افتاده و نسخ شود به اين كيفيت كه تلاوت آن برداشته شده و محو گردد پس فراموش نشده و تأويل آن مورد عمل نيست مانند روايتى كه ابو على در كتاب « الحجّة » خويش نقل كرده كه زرّ بن حبيش ميگويد : ابىّ به او گفت : سورهء احزاب را چه مقدار قرائت ميكنيد ؟ گفت : هفتاد و چند آيه ، ابىّ گفت : ما با رسول اللَّه اين سوره را قرائت ميكرديم در حالى كه از سورهء بقره طولانىتر بود .

4 - عمل به تأويل آن به تأخير افتد و از لحاظ خطّ و تلاوت در جاى خود محفوظ و قرائت گردد و اين هم نوعى از نسخ است ، و اين احتمال از مجاهد نقل شده كه گفته است : خطّ آن ثابت و حكمش تبديل شود .

و دو احتمال اوّل مورد اعتماد است زيرا كه دو وجه اخير به نسخ بازگشت

( 1 ) سورهء 2 آيه 16 و واگذار كرد ايشان را در تاريكيهايى كه نمىبينند . ( 2 ) سورهء 18 آيه 99 واگذار كرديم برخى از آنان را ( يأجوج و مأجوج ) در آن روز كه ازدحام كنند و داخل شوند در برخى ديگر .