تفسير مجمع البيان (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٠١

حقيقت نسخ

و بيشمارند گرفتار فراموشى كند و نسيان در دلهاى آنان ايجاد نمايند اگر چه اين امرى بر خلاف عادت و معجزه‌اى براى پيامبر است .

و كسى كه آيه را حمل بر نسيان مقابل ذكر كرده و از طرفى جائز شمرده كه منظور از آيه پيامبر باشد استدلال نموده بآيهء شريفه « سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ » « 1 » يعنى در صورت اراده و مشيت خداوند نسيان و فراموشى تو « پيامبر » امكان دارد و گفته است : حسن چنين عقيده دارد و گفته است : پيامبر شما قرائت قرآن را تعليم داد و سپس فراموش كرد .

زجاج اين معنى را انكار نموده و گفته است : خداوند در اين آيهء شريفه :

« وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ » « 2 » اعلام نموده به اينكه اراده و مشيت او هيچگاه تعلق نمىگيرد كه آنچه را بر پيامبر بطور وحى فرستاده از بين ببرد .

ابو على فارسى ميگويد : اين آيه شريفه نميتواند در برابر آنهايى كه « ننسها » را از نسيان و فراموشى گرفته دليل واقع شود و نادرستى آن عقيده را ثابت نمىكند زيرا كه اين آيه « وَ لَئِنْ شِئْنا » در مورد امورى است كه نسخ و تغيير در آن راه ندارد مانند قصه‌هاى گذشته و اخبار از وضع ملتهاى پيشين ، و آنچه را ممكن است پيامبر فراموش كند عبارت است از امورى كه ميتواند تغيير كند مانند او امر و نواهى كه موقوف بر مصلحت است و در زمانهايى كه نسخ در آنها بيشتر مصلحت داشته باشد .

و دليل بر اينكه « ننسها » از نسيان مقابل ذكر گرفته شده قرائت كسى است كه « و ننسها » - با واو - قرائت نموده مانند سعد بن ابى وقاص ، و قرائت كسى كه

( 1 ) سورهء 87 آيه 6 ما آيات قرآن را بر تو قرائت مىكنيم تا فراموش نكنى مگر آنچه خدا خواهد . ( 2 ) سوره 17 آيهء 86 و اگر بخواهيم از بين ميبريم چيزى را كه به تو وحى فرستاديم مخفى نماند كه « لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ » در دنبال اين آيه نيست بلكه در همان سوره در دنبال آيهء 73 « وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ » مىباشد و اشتباهى در نقل واقع شده است .