توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٦١٤

قلب و خلاف مقتضاى ظاهر بودنش

سكّاكى بطور مطلق قلب را پذيرفته و غير او مطلقا آن را رد كرده است ولى حق به نظر ما اينستكه بايد تفصيل داد و گفت :

در صورتى كه قلب متضمّن اعتبار و لحاظ لطيفى باشد پذيرفته است همچون قول رؤبة بن عجاج :

و مهمة مغبرة ارجاؤه * كانّ لون ارضه سماؤه

يعنى بسا بيابانى كه اطرافش غبارآلود بوده به نحوى كه گويا رنگ زمين آسمانش مىباشد كه شاهد در اين است كه بايد گفته شود : لون سماؤه لون ارضه .

شارح گويد :

ضمير [ منه ] به خلاف مقتضاى ظاهر راجعست و سپس در تعريف قلب مىنويسد :

قلب آنست كه يكى از اجزاء كلام را بجاى ديگر و ديگرى را مكان آن قرار دهند مانند مثال متن كه تقديرش عرضت الحوض على الناقة است يعنى حوض را به ناقه نشان دادم تا از آن بياشامد .

و ضمير مفعولى در [ قبله ] به قلب عود مىكند و سپس در ذيل [ قبله السكاكى ] مطلقا مىافزايد :

سكاكى گفته است قلب مطلقا مقبول بوده و از اموريست كه به كلام ملاحت خاصى مىبخشد .

و ضمير در [ غيره ] به سكاكى راجعست و دليل ايشان آن استكه قلب مشتمل است بر عكس مطلوب و نقيض مطلوب .

سپس در ذيل [ ان تضمن اعتبارا لطيفا ] مىنويسد :

مقصود غير از ملاحتى است كه از نفس قلب در كلام حاصل ميگردد